Εκφράζει την παλαιότητα και τη μοναδικότητα του αιωνίως καινούριου. Έχεις την αίσθηση ότι οι ιδέες χορεύουν γύρω της και εκείνη τις αρπάζει με άνεση. Η Ζωή Βαλάση τόσα χρόνια στον χώρο της λογοτεχνίας, μαθαίνει από τα όνειρα της, όπως άλλοι μαθαίνουν από τα σφάλματά τους. Τα χρωματίζει με εικόνες, τα επιχρυσώνει με την χαρά της ψυχής της. Μένει αθεράπευτη με την Τέχνη.
Πιστεύει πως οι καλοί συγγραφείς για παιδιά γράφουν για παιδιά επειδή ο λόγος τους είναι τέτοιος που ανταποκρίνεται από φυσικού του στον κώδικα της παιδικής ηλικίας. Υποστηρίζει πως όλοι οι άνθρωποι είναι δημιουργοί. Αλλά όλοι οι δημιουργοί δεν είναι καλλιτέχνες. Εμπνέεται πιο πολύ από τις λέξεις, τα προβλήματα, τις ιδέες. Προβληματίζεται, ανησυχεί, αγωνία, παθιάζεται, πονάει. Το πολύχρονο έργο της έχει εισχωρήσει στις ζωές πολλών αναγνωστών. Η πένα της μας κάνει πιο φιλότεχνους άρα πιο ανθρώπινους. Μας κάνει να βρίσκουμε έναν επιπλέον λόγο, ένα απόθεμα ανάσας για να περιπλανιόμαστε και ν’ αντέχουμε.
Η ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
Μετά από μια πετυχημένη μακρά πορεία με βραβεύσεις και καταξίωση στον χώρο του παιδικού βιβλίου βρίσκεστε ακόμη δίπλα στα παιδιά και ταξιδεύετε ακούραστα σε όλη την Ελλάδα. Πόσο έχουν αλλάξει τα συναισθήματά σας από τα πρώτα σας χρόνια, κυρία Βαλάση;
Όσες φορές κι αν έχει συμβεί, πάντα είναι μια έκπληξη η συνάντηση με τα παιδιά-αναγνώστες. Όταν πρωτάρχισα να συναντώ τα παιδιά, είχα μια αγωνία για το πού θα μας οδηγούσε η ανάγνωση. Γρήγορα όμως κατάλαβα ότι αυτό που έχει σημασία είναι να ζήσουμε μαζί λίγες όμορφες και ασυνήθιστες στιγμές με αφορμή την τέχνη.
Ποια είναι η σημασία των μύθων και των παραμυθιών στις παιδικές ψυχές;
Οι μύθοι και τα παραμύθια είναι οι ρίζες τού ανθρώπινου πολιτισμού. Ποιο δέντρο μπορεί να θάλλει χωρίς βαθιές και απλωμένες ρίζες; Και ποιος άνθρωπος μπορεί να ζει ισορροπημένος και δημιουργικός χωρίς την ποίηση, τη σοφία και την αρμονία που αντλεί η ψυχή από τα κατάβαθα της ανθρώπινης μυθοπλασίας;
Τι θα λέγατε στον κόσμο ότι αντιπροσωπεύει η παιδική λογοτεχνία;
Η παιδική λογοτεχνία είναι Λογοτεχνία. Οι καλοί συγγραφείς για παιδιά δεν γλυκαίνουν το λόγο τους, δεν περιορίζουν το λεξιλόγιό τους, δεν απλουστεύουν τον μύθο για να γίνουν κατανοητοί και ευχάριστοι στα παιδιά. Ούτε γράφουν για παιδιά κλείνοντας το μάτι στους μεγάλους, με νοήματα και υπονοούμενα που κολακεύουν τους ενήλικες αγοραστές. Οι καλοί συγγραφείς για παιδιά γράφουν για παιδιά, διότι ο λόγος τους είναι τέτοιος που ανταποκρίνεται από φυσικού του στον κώδικα της παιδικής ηλικίας. Πολλά παιδικά βιβλία διεκδικούν τον τίτλο τού λογοτεχνήματος. Λίγα τον αξίζουν. Το λάθος είναι ότι οι περισσότεροι συγχέουν το «δημιούργημα» με το «καλλιτέχνημα». Όλοι οι άνθρωποι είναι δημιουργοί. Αλλά όλοι οι δημιουργοί δεν είναι καλλιτέχνες.
Αρκεί μια εικόνα, ένας ήχος, ένα άρωμα να πυροδοτήσει τη φαντασία;
Έτσι έλεγε ο Άντερσεν, κυρία Δούλη. Κι είναι αλήθεια. Εμένα πάντως πιο πολύ με εμπνέουν οι λέξεις, τα προβλήματα, οι ιδέες.
Τι πιστεύετε για την εξέλιξη της τεχνολογίας (e-books) και πόσο σας επηρεάζει;
Δυστυχώς ο χώρος είναι πολύ περιορισμένος για να μιλήσω όπως θα έπρεπε γι’ αυτό το θέμα. Πάντως, στέκω με σκεπτικισμό μπροστά στην τεχνολογία των πλήκτρων και των οθονών, αυτήν την τεχνολογία που την ονομάζουν εξέλιξη με την έννοια της «προόδου». Αλλά κάθε εξέλιξη δεν είναι απαραιτήτως και πρόοδος. Όσο για το ηλεκτρονικό βιβλίο, θα χρειαζόμουν ακόμη περισσότερο χώρο για να απαντήσω. Μόνο τούτο θα πω: Το βιβλίο δεν είναι μόνο το περιεχόμενό του. Είναι το σχήμα του, είναι το εξώφυλλό του, που το κάνει ξεχωριστό, μοναδικό ανάμεσα στα άλλα. Είναι η γενική τυπογραφική εμφάνισή του, το χαρτί, το χρώμα και η υφή του, τα γράμματα και τα περιθώρια, όπου ακουμπούν οι σκέψεις και οι σημειώσεις σου, είναι η αφιέρωση στο εσώφυλλο, τα αχνάρια του χρόνου και των αναγνώσεων. Η υλική παρουσία του είναι η ανάμνηση της στιγμής που το αγόρασες ή του προσώπου που σου το χάρισε. ένα βιβλίο μπορεί να είναι ένα φορητό θησαυροφυλάκιο στιγμών. Τι να τους κάνεις τους 3.000 τίτλους, που σου υπόσχεται μία ταμπλέτα, όταν εσύ θέλεις έναν φίλο;
Αν έπρεπε να διαλέξετε μεταξύ οικογένειας και συγγραφής, πόσο δύσκολη θα ήταν η απόφαση; Έχετε έρθει ποτέ σε αυτή τη θέση;
Όταν έχεις οικογένεια, δεν υπάρχει δίλημμα. Ακόμα κι αν αισθάνεσαι ότι δεν μπορείς να ζεις χωρίς να γράφεις, μπροστά στα πρόσωπα των αγαπημένων σου ξέρεις ότι τη ζωή θέλεις να τη ζεις.
Όταν τελειώνει ένα βιβλίο σας, σάς λείπουν οι ήρωές σας; Το ξαναδιαβάζετε μετά από καιρό; Μεταφέρετε κάποιες ιδέες σε κάποιο επόμενο;
Οι ήρωές μου είναι χάρτινοι, δεν γεννάνε άλλους. Τουλάχιστον μέχρι τώρα… Όσο για το αν ξαναδιαβάζω τα παλιά μου βιβλία, πώς να μη το κάνω; Τα παιδιά – αναγνώστες θέλουν να με ακούνε να τους διαβάζω τις ιστορίες, κι αυτό μου αρέσει κι εμένα τελικά. Όταν βλέπεις και ακούς την αυθόρμητη ανταπόκριση των παιδιών, είναι μια πρωτόγνωρη και εξαίσια εμπειρία.
Τα παιδικά βιβλία σας εκτός από ψυχαγωγικά είναι και εκπαιδευτικά. Τι σκέφτεστε περισσότερο κατά τη συγγραφή τους. Τον γονέα ή το παιδί; Τι ζωντανεύει περισσότερο μέσα σας;
Γράφω κυρίως βιβλία λογοτεχνίας. Συνήθως, τα θαυμαστά πράγματα που κατακλύζουν το μυαλό μου τα μοιράζομαι με τα παιδιά, διότι στα παιδιά αρέσουν τα παιχνίδια, οι αποδράσεις σε κόσμους παράξενους που παριστάνουν τους αληθινούς και σε αληθινούς που μοιάζουν παραμυθένιοι. Μερικές φορές σ’ αυτό το παιχνίδι παίρνουν μέρος και γονείς. Αυτό δεν το σκέφτομαι καθόλου όταν γράφω, αλλά μ’ ευχαριστεί πολύ όταν συμβαίνει.
Πώς νιώθετε που τόσα παιδιά διαβάζουν τα βιβλία σας;
Κι ένα μόνο παιδί να έχει διαβάσει και να έχει αγαπήσει ένα βιβλίο μου είναι υπέροχο. Είναι σαν να έχει πολλαπλασιαστεί η ζωή μου.
Τι σημαίνει για εσάς, κυρία Βαλάση, η επανέκδοση του βιβλίου σας «Μαγικά μολύβια»;
Τα «Μαγικά Μολύβια» είναι από τα βιβλία μου που έχουν πολύ αγαπηθεί, κι έχει κάνει πολλές επανεκδόσεις. Στην πρόσφατη επανέκδοσή του, η Βάσω η Ψαράκη ξανάπιασε τα μαγικά μολύβια της και του χάρισε με τις μαγικές της πινελιές ένα καινούργιο φως. Μ’ αρέσει και με συγκινεί που ένα βιβλίο ζει χάρη στην αγάπη των αναγνωστών του τόσα χρόνια, και σαν θησαυρός πάει από τη μια γενιά στην άλλη.
Τι είναι αυτό που έκανε το συγκεκριμένο βιβλίο ν’ αγαπηθεί τόσο πολύ κατά τη γνώμη σας από μικρούς και μεγάλους;
Δεν ξέρω τι το έκανε τόσο αγαπητό. Και δεν ρωτάω ποτέ τους αναγνώστες. Ένα έργο τέχνης αρέσει ή όχι. Δεν υπάρχει εξήγηση. Εμένα πάντως μου αρέσει η ανατρεπτική και αναπάντεχη Τρελούτσικη. Και η ουτοπία να βρεις μαγικά μολύβια για να γράψεις τη μοίρα σου όπως την επιθυμείς.
Ποιο βιβλίο σας πιστεύετε πως εκφράζει καλύτερα τη σημερινή κατάσταση στη χώρα μας;
Δυο βιβλία μου νομίζω ότι είναι σαν ηχώ της σημερινής κοινωνίας. Το ένα είναι «Ο Γενναίος Γιάννης Τηγάνης» (εκδ. Κέδρος), όπου η εξουσία χρησιμοποιεί μια ανύπαρκτη απειλή για να καταπιέζει, να κλέβει και να φοβίζει τον λαό. Το άλλο βιβλίο που μεταμφιέζει σε παραμύθι τη φαυλότητα του σημερινού κόσμου, από τη γραφειοκρατία ώς τον ρατσισμό, από το κυνήγι του χρήματος ώς την ηλεκτρονική εξάρτηση, εκδόθηκε με τον τίτλο «Η Επανάσταση των παραμυθιών» και επανεκδόθηκε αργότερα ως «Επανάσταση Ονείρων» (εκδ. Πατάκη).
Ποιοι ήρωες των βιβλίων σας θα μπορούσαν ν’ εμπνεύσουν όσους απελπίζονται από τη σημερινή κατάσταση;
Οι ήρωες των βιβλίων μου που έχουν το δίκιο με το μέρος τους αγωνίζονται, διεκδικούν, αντιστέκονται, διότι στα παραμύθια –έτσι όπως τα φαντάζομαι εγώ τουλάχιστον– η μοιρολατρία δεν επιτρέπεται. Ο μικρός Ράφτης στο «Το Ασώματο θεριό» (εκδ. Κέδρος) αν και περικυκλωμένος από βάλτους, θεριά, λάμιες και σκοτάδι, δεν διστάζει να τα βάλει με ένα ασώματο θεριό που τον καλεί σε άνισο αγώνα. Αλλά και τα μικρά πουλάκια, στη χώρα των πουλιών, στο «Ο βασιλιάς και τ’ αηδόνι» υψώνουν τη φωνή τους και γκρεμίζουν τις φυλακές, διεκδικώντας όχι μόνο τη φυσική ελευθερία τους μα και την ελευθερία να διαφέρουν. Ακόμη και το Τέρας της Πεντάμορφης, στην «Επανάσταση Ονείρων» σπεύδει στον κόσμο των ανθρώπων για ν’ αποκρούσει τους ιταμούς οικοπεδοφάγους… Βέβαια, ένας από τους παραμυθοήρωες διαλέγει να φύγει, να γυρίσει πίσω, αλλά ποιος θα κατηγορήσει έναν ποιητή πως δεν θέλει να ενσωματωθεί στο σύστημα και να γίνει μπίζνεσμαν; Κάποτε κάποτε και η άρνηση είναι αγώνας.
Φέτος τιμηθήκατε με το Βραβείο «Πηνελόπη Δέλτα» του Κύκλου Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου για το σύνολο του έργου σας. Τι σημαίνει για σας αυτό το βραβείο;
Το βραβείο είναι ένα δώρο. Πάντα φέρνει χαρά. Όμως, το βραβείο που απονέμεται σε έναν δημιουργό για το σύνολο του έργου του, όχι μόνο του προκαλεί χαρά, αλλά και τον προσκαλεί να συλλογιστεί βαθιά πάνω στο έργο του και στη ζωή του. Καθώς λοιπόν τα συλλογίζομαι, λέω «Καλά ήταν, άξια».
Με την συντοπίτισσα μας κυρία Μαρούλα Κλιάφα γράψατε ένα μοναδικό βιβλίο δραστηριοτήτων, που αφορά παιχνίδια που ξεχάστηκαν στον χρόνο, με τίτλο «Ας Παίξουμε πάλι», και κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Κέδρος». Θέλετε να μας μιλήσετε γι’ αυτή σας τη συνεργασία αλλά και για το βιβλίο;
Το «Ας παίξουμε πάλι» είναι ένα παλιό βιβλίο για παλιά πράματα που η ακριβή μου φίλη Μαρούλα Κλιάφα κι εγώ νομίζαμε ότι είχαν πεθάνει. Όταν το ετοιμάζαμε (α΄έκδ.1979, Κέδρος) δεν είχαμε καμιά ψευδαίσθηση. Το μόνο που θέλαμε ήταν να προλάβουμε να διασώσουμε τα παλιά παιχνίδια. Τελικά το βιβλίο μας, στα χέρια των παιδαγωγών πέτυχε πολύ περισσότερα. Ξανάφερε το «μαντίλι», το «τζαμί» την «αμπάριζα» στις αυλές και το «κρυφτό» ανάμεσα στα παρκαρισμένα αυτοκίνητα. Με τη Μαρούλα το ξαναδουλέψαμε, δηλαδή ξαναπαίξαμε, το εμπλουτίσαμε και το βελτιώσαμε ως προς την επιστημονική μέθοδο και το 2000 επανεκδόθηκε, ένα βιβλίο για παλιά πράματα που δεν θά ‘πρεπε ποτέ να πεθάνουν. Ένα βιβλίο που έχει στις σελίδες του πολλές παιδικές ηλικίες, στα περιθώρια διάφορα ιστορικά και γεωγραφικά τοπία, κι είναι δεμένο με μια πολύτιμη πολύχρονη φιλία.
* Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα “Τα Μετέωρα” στις 25 Οκτωβρίου 2013.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
