Κάθε σεζόν έχει τη δική της τελευταία σελίδα, εκείνη που γυρίζεις λίγο πιο αργά, διότι ξέρεις πως µαζί της κλείνει ένας µικρός κύκλος ανθρώπων, ιστοριών, λέξεων και συναντήσεων. Για τη λογοτεχνική στήλη «Πρόσωπα», η τελευταία σελίδα αυτής της διαδροµής δεν θα µπορούσε να έχει καλύτερη συνοδοιπόρο από τη Σεµίνα Διγενή.
Πρόκειται για µια ανήσυχη και ασυµβίβαστη προσωπικότητα, αιχµηρή αλλά βαθιά ευαίσθητη γυναίκα, µε εκείνη τη σπάνια δηµοσιογραφική µατιά που δεν αρκείται στην επιφάνεια των πραγµάτων.
Η Σεµίνα Διγενή είναι από τους ανθρώπους που δεν χωρούν εύκολα στον ίδιο τους τον µύθο. Παρατηρεί, αµφισβητεί, επιµένει και κυρίως αναζητά τον άνθρωπο πίσω από την εικόνα, την είδηση και την ιστορία.
Μοιάζει να ενδιαφέρεται περισσότερο για τις ρωγµές παρά για τις βεβαιότητες, για όσα κρύβονται στις χαραµάδες µιας ζωής και αποκαλύπτουν τελικά την πιο αληθινή της πλευρά.
Έχει µάθει να κοιτάζει πίσω από τις λέξεις, να ακούει όσα δεν λέγονται και να µετατρέπει τη δηµοσιογραφία σε χώρο µνήµης, πολιτισµού και ανθρώπινης περιπέτειας.
Ως δηµοσιογράφος αναζητά τα γεγονότα, ως συγγραφέας αναζητά όσα δεν καταγράφονται µέσα σε αυτά: Τις σιωπές, τις αντιφάσεις, τα «αν» και τα «γιατί».
Εκεί όπου ένα ρεπορτάζ τελειώνει, για εκείνη ίσως αρχίζει η πραγµατική συζήτηση. Διότι, όπως λέει, πίσω από κάθε γεγονός υπάρχει πάντα ένας άνθρωπος.
Στη δική της µατιά η µνήµη δεν είναι βάρος αλλά προσανατολισµός. «Η µνήµη δεν είναι αποθήκη πόνου, είναι πυξίδα». Είναι εκεί για να µας κάνει σοφότερους, όχι για να µας κρατά φυλακισµένους σε όσα πέρασαν. Κι ίσως γι’ αυτό η Σεµίνα Διγενή επιµένει τόσο στη διατήρηση των ιστοριών και των ανθρώπων µέσα στον χρόνο. Πιστεύει ότι ο άνθρωπος πεθαίνει δύο φορές, όταν σταµατά η καρδιά του και όταν κανείς δεν προφέρει πια το όνοµά του. Κι αν ένας συγγραφέας δεν µπορεί να αποτρέψει τον πρώτο θάνατο, µπορεί τουλάχιστον να αρνηθεί τον δεύτερο, τη λήθη.
Δεν θα µπορούσαµε να έχουµε πιο όµορφο κλείσιµο γι’ αυτή τη λογοτεχνική σεζόν, από µια συζήτηση για τα βιβλία, τη µνήµη, τους ανθρώπους που µας σηµάδεψαν, αλλά και για εκείνα που αξίζει να κρατήσουµε ζωντανά µέσα µας όταν όλα γύρω µοιάζουν να κλείνουν.
Για τις πληγές που µπορούν να γίνουν δύναµη, για την αντοχή που γεννιέται µετά τη ρωγµή, για τον φόβο που ζητά να σταµατήσουµε να αγωνιζόµαστε και να ονειρευόµαστε, για την απειθαρχία ως άρνηση υποταγής. Για εκείνη την εσωτερική φωνή που επιµένει να λέει «όχι», όταν όλα γύρω µας ζητούν να σκύψουµε το κεφάλι αλλά, πάνω απ’ όλα, για τον άνθρωπο πίσω από κάθε ιστορία.
Διότι, οι καλές ιστορίες δεν τελειώνουν όταν τελειώνει η σελίδα, αλλά συνεχίζουν να µας κατοικούν.
Η συνέντευξη
Κυρία Διγενή, υπάρχουν συγγραφείς που αφηγούνται ιστορίες και συγγραφείς που σώζουν φωνές από τη λήθη. Διαβάζοντας την αναθεωρηµένη και εµπλουτισµένη επανέκδοση του βιβλίου σας «Η Τέχνη τού να µην πεθάνεις – Οι Απείθαρχοι», που κυκλοφορεί από την «Άνεµος Εκδοτική», ένιωσα ότι ανήκετε στη δεύτερη κατηγορία. Θα ήθελα λοιπόν να ξεκινήσω τη συζήτησή µας ρωτώντας σας: Αισθάνεστε ότι γράφετε, για να αφηγηθείτε ιστορίες ή για να διασώσετε ανθρώπους και µνήµες, που κινδυνεύουν να χαθούν;
Δεν πιστεύω ότι ένας συγγραφέας µπορεί να σώσει ανθρώπους. Μπορεί όµως να τους αρνηθεί έναν δεύτερο θάνατο: τη λήθη. Οι άνθρωποι πεθαίνουµε δύο φορές, όταν σταµατά η καρδιά κι όταν κανείς δεν προφέρει πια το όνοµά µας. Αυτό το βιβλίο είναι µια µικρή ανταρσία απέναντι στη δεύτερη απώλεια. Δεν ήθελα να γράψω βιογραφίες διάσηµων προσωπικοτήτων. Ήθελα να τους ξαναδώ ως ανθρώπους. Με τις αντιφάσεις, τις ήττες, τα λάθη και τις σιωπές τους. Αν ο αναγνώστης, κλείνοντας το βιβλίο, αισθανθεί ότι γνώρισε πραγµατικά κάποιον που µέχρι χθες νόµιζε πως ήξερε, τότε έχω πετύχει τον σκοπό µου.
Αυτό που χαρακτηρίζει τον τρόπο γραφής σας είναι ότι δεν αφηγείστε απλώς γεγονότα, µοιάζει σαν να ανασύρετε µνήµες που αρνούνται να µπουν σε χρονολογική τάξη. Οι ήρωές σας κουβαλούν την Ιστορία, χωρίς να γίνονται σύµβολά της, και η συγκίνηση προκύπτει από τις λεπτοµέρειες, όχι από τις µεγάλες δηλώσεις. Έχετε την αίσθηση ότι δεν επιλέγετε εσείς τις ιστορίες σας, αλλά ότι είναι εκείνες που σας επιλέγουν, όταν αρνούνται να ξεχαστούν;
Δεν επιλέγω ποτέ έναν άνθρωπο, επειδή έγινε διάσηµος. Τον διαλέγω, όταν αρχίζει να µου δηµιουργεί ερωτήµατα. Όταν κάτι µέσα του αντιστέκεται στις εύκολες εξηγήσεις. Οι ιστορίες έχουν έναν παράξενο τρόπο να σε κυνηγούν. Μπορεί να περάσουν χρόνια µέχρι να καταλάβεις γιατί επιµένουν να επιστρέφουν. Τότε αντιλαµβάνοµαι πως δεν ζητούν να γραφτούν επειδή είναι σπουδαίες, αλλά επειδή παραµένουν ανοιχτές. Και τα πιο ενδιαφέροντα βιβλία δεν δίνουν απαντήσεις. Αφήνουν τον αναγνώστη να συνεχίσει τη συζήτηση µόνος του.
Διαβάζοντας το βιβλίο σας, νιώθει κανείς ότι οι πιο δυνατές σκηνές δεν φωνάζουν, σχεδόν ψιθυρίζουν. Σας φοβίζει η λογοτεχνική υπερβολή ή πιστεύετε πως µια µικρή λεπτοµέρεια µπορεί να κουβαλήσει ολόκληρη την αλήθεια ενός ανθρώπου;
Δεν εµπιστεύοµαι τα µεγάλα λόγια, κυρία Δούλη. Η ζωή σπάνια µιλά µε κεφαλαία γράµµατα. Ένα βλέµµα που αποφεύγεται, ένα τσαλακωµένο χαρτί στην τσέπη, µια καρέκλα που µένει άδεια, µπορούν να πουν περισσότερα από δέκα σελίδες δραµατικών εξοµολογήσεων. Ο αναγνώστης είναι ευφυής. Δεν χρειάζεται να του φωνάξεις τη συγκίνηση. Αρκεί να του ανοίξεις την πόρτα.
Έχετε γράψει για ανθρώπους που µοιάζουν να κουβαλούν περισσότερες ζωές από µία. Τι είναι αυτό που κάνει έναν άνθρωπο λογοτεχνική πρόκληση στα µάτια σας; Η πληγή του ή η αντοχή του;
Με γοητεύουν οι άνθρωποι που δεν χωρούν στον ίδιο τους τον µύθο. Εκείνοι που η δηµόσια εικόνα τους είναι µόνο η κορυφή ενός παγόβουνου. Νοµίζω πως η πληγή έχει ενδιαφέρον, όταν γίνεται δύναµη. Και η αντοχή έχει αξία –υποψιάζοµαι–, όταν έχει προηγηθεί µια µεγάλη ρωγµή. Οι ήρωες που αγαπώ δεν είναι αλάνθαστοι. Είναι άνθρωποι που, ενώ θα µπορούσαν κάποτε να παραιτηθούν, συνέχιζαν.
Στα κείµενά σας υπάρχει µια σπάνια ισορροπία: Τρυφερότητα χωρίς εξιδανίκευση και συγκίνηση χωρίς µελοδραµατισµό. Είναι θέµα τεχνικής της γραφής ή ένας τρόπος να αντιµετωπίζετε τη ζωή και τους ανθρώπους;
Δεν είναι τεχνική. Είναι στάση ζωής. Έχω γνωρίσει ανθρώπους που η πραγµατικότητα τους φέρθηκε µε απίστευτη σκληρότητα. Αν τους περιγράψεις µε υπερβολές, τους αδικείς. Η ίδια τους η ζωή είναι ήδη συγκλονιστική. Προσπαθώ να γράφω µε σεβασµό. Να αφήνω χώρο στον αναγνώστη να συγκινηθεί, χωρίς να τον χειραγωγώ.
Υπάρχει κάποιος ήρωας στους «Απείθαρχους», που σας αντιστάθηκε περισσότερο από όλους; Που αρνήθηκε να κάνει αυτό που του είχατε σχεδιάσει;
Θα σας εκπλήξει, αλλά σχεδόν όλοι αντιστάθηκαν. Διότι, όσο περισσότερο ερευνάς µια προσωπικότητα, τόσο περισσότερο καταρρέουν οι βεβαιότητές σου. Υπήρχαν στιγµές που πίστευα ότι είχα καταλάβει έναν άνθρωπο και την επόµενη µέρα (κάνοντας µια πολύµηνη έρευνα γι’ αυτόν), ανακάλυπτα ένα εντυπωσιακό στοιχείο, µια απροσδόκητου ενδιαφέροντος µαρτυρία ή µια παράξενη λεπτοµέρεια που ανέτρεπε τα πάντα. Αυτές οι ανατροπές είναι και το µεγαλύτερο δώρο για έναν συγγραφέα.
Έχετε διανύσει δεκαετίες, καταγράφοντας πραγµατικές ζωές ως δηµοσιογράφος. Όταν γράφετε, αισθάνεστε ότι ελευθερώνεστε από την πραγµατικότητα ή ότι της λέτε επιτέλους όσα δεν χωρούσαν σε ένα ρεπορτάζ;
Η δηµοσιογραφία µε έµαθε να αναζητώ τα γεγονότα. Η λογοτεχνία µε υποχρέωσε να αναζητήσω όσα δεν καταγράφονται στα γεγονότα. Σ’ ένα ρεπορτάζ συχνά τελειώνει γρήγορα ο διαθέσιµος χώρος. Σ’ ένα βιβλίο,
ένιωσα πως αρχίζει η πραγµατική συζήτηση λίγο πριν το τέλος . Εκεί, µπορείς να ακολουθήσεις τις σιωπές, τις αντιφάσεις, τα «αν» και τα «γιατί», που δεν χωρούν ποτέ σε έναν κείµενο εφηµερίδας ή σε µια
τηλεοπτική µετάδοση.
Αν η µνήµη είναι πράξη αντίστασης, τότε η λήθη είναι πάντα µια µορφή ήττας, ή υπάρχουν πράγµατα που ο άνθρωπος οφείλει να αφήσει πίσω του;
Ήττα είναι να ξεχνάς όσα σε έκαναν άνθρωπο. Υπάρχουν πληγές, που δεν χρειάζεται να τις ξύνεις κάθε µέρα, για να αποδείξεις ότι υπήρξαν. Χρειάζεται όµως να θυµάσαι τι σε δίδαξαν. Η µνήµη δεν είναι αποθήκη
πόνου, είναι πυξίδα. Με απασχολεί ωστόσο πολύ η επιλεκτική µνήµη. Θυµόµαστε συχνά ό,τι µας βολεύει και ξεχνάµε ό,τι µας υποχρεώνει να αναµετρηθούµε µε τον εαυτό µας. Το ίδιο συµβαίνει και στις κοινωνίες. Δεν σβήνουν µόνο τα εγκλήµατα ή οι αδικίες. Σβήνουν και οι άνθρωποι που αντιστάθηκαν, όσοι πλήρωσαν ακριβά την αξιοπρέπειά τους, όσοι απέδειξαν ότι ακόµη και στις πιο σκοτεινές εποχές υπάρχει χώρος για γενναιότητα. Γι’ αυτό έγραψα αυτό το βιβλίο. Όχι για να νοσταλγήσω το παρελθόν, αλλά για να του ζητήσω να συνοµιλήσει µε το παρόν. Διότι, όταν µια κοινωνία χάνει τη µνήµη της, γίνεται εύκολη λεία. Κι όταν ένας άνθρωπος χάνει τη µνήµη του, κινδυνεύει να επαναλάβει τα ίδια λάθη, πιστεύοντας πως τα ζει για πρώτη φορά. Αν κάτι αξίζει να αφήσουµε πίσω, δεν είναι οι αναµνήσεις. Είναι όσα δεν µας επιτρέπουν να προχωρήσουµε. Όλα τα άλλα αξίζει να τα κρατήσουµε ζωντανά. Η µνήµη δεν υπάρχει για να µας φυλακίζει. Υπάρχει για να µας κάνει σοφότερους. Όταν διαγράφεις το παρελθόν, αργά ή γρήγορα το ξαναζείς, και συνήθως κάπως χειρότερο.
Οι ήρωες του βιβλίου είναι άνθρωποι που αντιστέκονται στους άλλους ή πρωτίστως στον ίδιο τους τον φόβο; Και στη δική σας ζωή, η απειθαρχία υπήρξε περισσότερο στάση ζωής, στάση γραφής ή στάση συνείδησης;
Οι ήρωες του βιβλίου δίνουν την πιο δύσκολη µάχη, εκείνη απέναντι στον εαυτό τους. Ο φόβος αλλάζει πρόσωπα, αλλά πάντα ζητά το ίδιο πράγµα, να σταµατήσεις να αγωνίζεσαι και να ονειρεύεσαι. Η απειθαρχία, για µένα, δεν είναι να λες «όχι» από συνήθεια. Είναι να µην υποτάσσεσαι, να συνεχίζεις να υπερασπίζεσαι όσα πιστεύεις, ακόµη κι όταν αυτό έχει κόστος.
Αν µπορούσατε να καθίσετε για ένα βράδυ στο ίδιο τραπέζι µε όλες τις προσωπικότητες που κατοικούν στον κόκκινο ουρανοξύστη, ποιον θα ακούγατε περισσότερο και ποιον θα διστάζατε να κοιτάξετε στα µάτια;
Νοµίζω πως το µεγαλύτερο µέρος της βραδιάς θα το περνούσα ακούγοντας και όχι µιλώντας. Θα µε γοήτευε να παρακολουθήσω όλες τις συναντήσεις που δεν έγιναν ποτέ. Να δω ποιος θα συµφωνούσε µε ποιον, ποιος θα γελούσε, ποιος θα σιωπούσε. Και ίσως να δυσκολευόµουν να κοιτάξω στα µάτια όλους εκείνους που πλήρωσαν ακριβά την ακεραιότητά τους. Από σεβασµό.
Είµαι θαυµάστρια της µακρόχρονης δηµοσιογραφικής σας πορείας και συχνά αναρωτιόµουν, αν η δηµοσιογραφία σάς έµαθε να ακούτε καλύτερα τους ανθρώπους ή αν η λογοτεχνία σάς βοήθησε τελικά να τους κατανοήσετε βαθύτερα. Πώς συνοµιλούν µέσα σας αυτές οι δύο ιδιότητες;
Η δηµοσιογράφος µέσα µου κάνει συνεχώς ερωτήσεις, κυρία Δούλη. Η συγγραφέας προσπαθεί να ακούσει τις απαντήσεις που δεν δόθηκαν ποτέ. Η πρώτη µε έµαθε να αµφιβάλλω. Η δεύτερη να κατανοώ. Νοµίζω ότι η µία προστατεύει την άλλη. Η δηµοσιογραφία µε κρατά προσγειωµένη στα γεγονότα και η λογοτεχνία µού θυµίζει ότι πίσω από κάθε γεγονός υπάρχει πάντα ένας άνθρωπος.
Ως αναγνώστρια, αυτό που µε συγκινεί ιδιαίτερα στη γραφή σας είναι ότι, ακόµη κι όταν γράφετε για δύσκολες εποχές, αφήνετε πάντα µια χαραµάδα φωτός. Είναι επιλογή αισιοδοξίας ή βαθιά πίστης στον άνθρωπο;
Δεν θα µπορούσα ν’ αντιµετωπίσω την αισιοδοξία ως σύνθηµα. Πιστεύω στη δράση. Οι πιο σκοτεινές εποχές της ιστορίας απέδειξαν ότι πάντα βρέθηκαν άνθρωποι που αρνήθηκαν να συµβιβαστούν. Αυτούς ήθελα να συναντήσει και να γνωρίσει ο αναγνώστης. Διότι τελικά το φως δεν είναι η απουσία σκοταδιού. Είναι η απόφαση κάποιου να ανάψει ένα σπίρτο.
Αν µπορούσατε να αφήσετε ένα µόνο σηµείωµα µέσα στις σελίδες του βιβλίου «Η Τέχνη τού να µην πεθάνεις», που θα το έβρισκε τυχαία ένας αναγνώστης έπειτα από πολλά χρόνια, τι θα γράφατε;
Θα έγραφα µόνο µία φράση: «Μην ψάξεις σ’ αυτές τις σελίδες τους πιο σπουδαίους ανθρώπους τής Ιστορίας. Ψάξε τους πιο ανθρώπινους. Αν τους αναγνωρίσεις, ίσως αναγνωρίσεις και κάτι από τον εαυτό σου». Διότι, αυτό είναι τελικά «Η Τέχνη τού να µην πεθάνεις». Δεν είναι ένα βιβλίο για πρόσωπα που έζησαν κάποτε. Είναι ένα βιβλίο για όσα συνεχίζουν να µας κρατούν ζωντανούς.
*Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα ΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ στις 14 Αυγούστου 2026.
















































