“Σταγόνες βροχής κυλούν στα/μάτια τ΄ουρανού./Σταγόνες βροχής ποτίζουν τα/άνθη του καλού./Σταγόνες βροχής και λέξεις/σιωπής/μιας φθινοπωρινής παρέας”(«Σταγόνες Βροχής», Σπύρος Γκοβίνας).
Ηλία Γιαννακόπουλου
Φιλολόγου
«Βροχή. Ψιχαλιστή ποτιστική δαρτή./Υετός. Ομηρική βροχή./Όμβρος. Αρχαία βροχή- καταρρακτώδης./Βροχή και άλλα κατακρημνίσματα…/Προσφάτως τεχνητή βροχή/εσχάτως όξινη βροχή/προσεχώς κατακλυσμός./…Τρέχουν τα δάκρυα βροχή./Βροχή μου. Βροχούλα μουσκεμένη.» (Μιχάλης Γκανάς, «Βροχή και άλλα κατακρημνίσματα»)
Δεν είναι πως “Με την πρώτη σταγόνα της βροχής σκοτώθηκε το καλοκαίρι” κατά πως λέει και ο Ελύτης, δεν είναι μόνον εκείνη η μοναδική μυρωδιά του βρεγμένου χώματος μετά την πρώτη φθινοπωρινή βροχή, δεν είναι πως η πρόσφατη Βροχή-νεροποντή στην Αθήνα ανέδειξε τα χρόνια προβλήματα της πρωτεύουσας στη “διαχείριση” των Όμβριων υδάτων, δεν είναι πως αυτή η βροχή έδωσε τέλος σε μία παρατεταμένη Ανομβρία, δεν είναι που η Βροχή σε κάποια γεωγραφικά διαμερίσματα της χώρας εξελίχθηκε σε πλημμύρα ή ακόμη και σε καταιγίδα με τις απότοκες ζημιές, που πολλοί Ψεκασμένοι βρήκαν ευκαιρία να τα αποδώσουν όλα σε θεϊκή οργή… αλλά ότι ένα σύνηθες φυσικό φαινόμενο του Φθινοπώρου μάς θύμισε τον πλούτο της Γλώσσας μας και την εκπληκτική της ικανότητα να αποδίδει τις διαφορετικές μορφές, εντάσεις και συνέπειες ενός τόσο καθημερινού φαινομένου.
Γιατί όταν πέρασε η Βροχή, γι άλλους μπόρα, όλοι μας νιώσαμε όμορφα βιώνοντας τα θετικά της Ευδίας, όπως συμβαίνει κάθε φορά μετά από μία δυνατή βροχή. Η καθαρότητα του αέρα, η δροσιά, το άνοιγμα του ουρανού και οι πρώτες αχτίδες του ήλιου μετατρέπουν ένα φυσικό φαινόμενο σε μία μικρή εμπειρία ανακούφισης και ψυχικής ανάτασης.
Κι όταν η βροχή αποσυρθεί αθόρυβα και η Ευδία ανοίξει τα γαλάζια φτερά της, το ουράνιο τόξο θαρρείς πως κατεβαίνει από τον ουρανό για να στεφανώσει τη γη. Πολύχρωμη γέφυρα φωτός, γεννημένη από τις σταγόνες, κρατά για λίγο το μυστικό της φύσης: πως μέσα στην καταιγίδα κρύβεται πάντοτε η ομορφιά της γαλήνης.
Η διαδρομή από το ψιλόΒροχο μέχρι την Καταιγίδα-Πλημμύρα μπορεί να είναι σύντομη, αλλά σε αυτήν βρίσκουν θέση πολλές παραλλαγές της έννοιας Βροχή, αποδεικνύοντας πως η Γλώσσα δεν παρατηρεί απλώς τον κόσμο, αλλά τον ταξινομεί, τον διακρίνει και τον φωτίζει με λέξεις.
Ο λαός με τη βοήθεια των λέξεων προσπάθησε να αποδώσει με τη μέγιστη δυνατή νοηματική ακρίβεια όλες τις αποχρώσεις του φυσικού φαινομένου της Βροχής, ανάλογα με την ποσότητα του νερού και την έντασή του. Ψιχάλα, ψιλόβροχο, Όμβρος, Υετός, μπόρα, νεροποντή, καταιγίδα, πλημμύρα δεν είναι απλώς διαφορετικές λέξεις· είναι διαφορετικές εικόνες και διαφορετικά βιώματα του ίδιου φυσικού κόσμου. Κάθε λέξη επιχειρεί να συλλάβει μία διαφορετική κατάσταση του ουρανού και της γης, μία διαφορετική ένταση του νερού, μία διαφορετική σχέση του ανθρώπου με το φυσικό φαινόμενο.
Από αυτήν τη διαδρομή δεν θα μπορούσε να λείψει και η ψυχική ευφορία που νιώθουμε όταν φεύγει η μπόρα και οι αχτίδες του ήλιου ρίχνουν το άπλετο Φως τους σκορπίζοντας μέσα μας ένα περίεργο αίσθημα γαλήνης και ψυχικής ευωχίας. Είναι η γνωστή Ευδία. Μία λέξη που δεν περιγράφει μόνον τον καθαρό καιρό, αλλά αποτυπώνει και μία εσωτερική μεταβολή: από τη σκοτεινιά στη διαύγεια, από την ένταση στην ηρεμία, από τη μπόρα στη γαλήνη. Έτσι η φύση, χωρίς να το επιδιώκει, γίνεται αφορμή και για ένα μικρό μάθημα ψυχολογίας.
Έτσι κλείνοντας τις ομπρέλες και αλλάζοντας τα μουσκεμένα ρούχα-αδιάβροχα μετά τη Βροχή, που δεν μας ξάφνιασε, αφού ο δείκτης του Υετού στο κινητό μας μάς είχε ενημερώσει σχετικά, επιδοθήκαμε με έναν αυτόματο συνειρμικό τρόπο στις λόγιες φράσεις ή παροιμίες που αποδίδουν με τη γνωστή τους σοφία ένα φυσικό φαινόμενο και τις αναγωγές τους στην ανθρώπινη ζωή-περιπέτεια.
Η Βροχή παύει τότε να είναι μόνον νερό που πέφτει από τον ουρανό και γίνεται αφορμή για σκέψη, παραλληλισμούς και γλωσσικές αναγωγές.
“Για βροχή που πέρασε, μην κρατάς ομπρέλα”.
“Όσα ύει ουρανός, γη πάντα πίνει”
“Ύψωσε τα λόγια σου, όχι τη φωνή σου. Είναι η βροχούλα που κάνει τα λουλούδια να μεγαλώσουν, όχι η καταιγίδα”‘
Ο άνθρωπος πρέπει να εκμεταλλεύεται κάθε ευκαιρία και φαινόμενο και να αντλεί από αυτό ό,τι τον κάνει πλουσιότερο, ακόμη και γλωσσικά. Η φύση γίνεται έτσι ένα ανοιχτό βιβλίο, ενώ η Γλώσσα ένα αόρατο τετράδιο στο οποίο καταγράφονται οι παρατηρήσεις, τα βιώματα και οι σοφίες γενεών. Δεν αρκεί, λοιπόν, να βλέπουμε τη Βροχή· χρειάζεται και να μπορούμε να την ονομάσουμε στις διαφορετικές της εκδοχές.
Γιατί ο κόσμος μας υπάρχει στο βαθμό που μπορεί να κατανοηθεί και να περιγραφεί γλωσσικά με τη μέγιστη δυνατή ακρίβεια.
Όσο περισσότερες λέξεις διαθέτουμε, τόσο περισσότερες αποχρώσεις μπορούμε να διακρίνουμε και να ονομάσουμε, τόσο πιο καθαρά μπορούμε να δούμε τον κόσμο και τον εαυτό μας μέσα σε αυτόν. Η λέξη δεν είναι απλώς ένα σημάδι· είναι ένα εργαλείο διάκρισης, κατανόησης και ερμηνείας.
Εξάλλου να μην ξεχνάμε πως οι σκέψεις, τα βιώματα και οι εμπειρίες μας είναι πρωτίστως γλωσσικά δομημένα. Με τις λέξεις οργανώνουμε το συναίσθημα, θυμόμαστε, συγκρίνουμε, ερμηνεύουμε και μετατρέπουμε το βίωμα σε γνώση και επικοινωνία. Όσα δεν μπορούμε να ονομάσουμε συχνά δυσκολευόμαστε και να τα κατανοήσουμε σε όλο τους το βάθος.
Εμπλουτίζοντας, λοιπόν, το λεξιλόγιό μας δεν ερμηνεύουμε μόνον πιο αποτελεσματικά τη φύση αλλά γινόμαστε και σοφότεροι στο βαθμό που ισχύει η θέση του Αντισθένη:
“Αρχή σοφίας η των ονομάτων επίσκεψις”.
Κατά τα άλλα όλοι λίγο-πολύ έχουμε γκρινιάξει για τον βροχερό καιρό, έχουμε μιλήσει για την αξία του βρόχινου νερού, έχουμε επισημάνει τους άνομβρους τόπους και την περίοδο της αναβροχιάς, ίσως έχουμε ακούσει για τις τελετές-ικεσίες της πισπιρίτσας για να βρέξει, έχουμε ευχηθεί να πετύχουμε κάτι στη ζωή μας “αβρόχοις ποσίν” ή ακόμη-ακόμη βλέποντας το μιούζικαλ “Τραγουδώντας στη βροχή” ή ακούγοντας τραγούδια με αναφορά στη βροχή “Ένα βράδυ που ΄βρεχε”/”Βρέχει φωτιά στη στράτα μου”, “Πέφτουν της βροχής οι σταγόνες”, “Βροχή και σήμερα”….ή ακόμη-ακόμη ίσως κάποτε να είπαμε “έτρεχαν τα μάτια της βροχή”. Οι γεωργοί περιμένουν πως και πως τα πρωτοβρόχια για τη σπορά, άλλοι φοβούνται τις συνεχείς και έντονες βροχοπτώσεις, μερικοί ανασύρουν τα αδιάβροχά τους ενόψει χειμώνα.
Δεν λείπουν, βέβαια, και οι αναφορές στον Βροχοποιό Δία, όπως φυσικά και στις Υάδες, τις θεότητες της Βροχής…….
Αλλά και πόσες ίσως φορές δεν αναρωτηθήκαμε για το υποκείμενο των: Βρέχει, χιονίζει, αστράφτει…
Έτσι η Βροχή περνά από τη φύση στην καθημερινή ζωή, από την παροιμία στο τραγούδι, από τον κυριολεκτικό στον μεταφορικό λόγο. Και μέσα από αυτήν τη διαδρομή αποδεικνύεται πως η Βροχή δεν είναι μόνον ένα φυσικό φαινόμενο, αλλά και ένα σταθερό γλωσσικό και πολιτισμικό βίωμα.
Να, λοιπόν, που η πρώτη φθινοπωρινή βροχή πέραν του νερού-τόσο αναμενόμενο-λειτούργησε και ως ένα γλωσσικό μάθημα. Μία διδακτική “άνευ διδασκάλου”, ένα μάθημα που δεν έγινε σε σχολική αίθουσα αλλά στον ανοιχτό χώρο της φύσης, εκεί όπου οι σταγόνες, τα σύννεφα, η μπόρα, ο Όμβρος, ο Υετός, η καταιγίδα και η Ευδία έγιναν λέξεις και οι λέξεις τρόπος να γνωρίσουμε καλύτερα τον κόσμο.
Τελικά, από την Ψιχάλα ως τον Υετό, από τον Όμβρο ως τη νεροποντή, από τη μπόρα ως την Καταιγίδα και από την Ανομβρία ως την Ευδία, η Βροχή έχει πολλά ονόματα γιατί έχει πολλές μορφές, πολλές εντάσεις και πολλές ανθρώπινες αναγνώσεις. Κάθε λέξη οριοθετεί μία διαφορετική όψη του ίδιου φαινομένου και αποδεικνύει πως η Γλώσσα δεν καθρεφτίζει απλώς τον κόσμο· τον οργανώνει, τον ερμηνεύει και, τελικά, μας βοηθά να τον κατοικήσουμε νοηματικά και να αναγνωρίσουμε τη θέση μας σε αυτόν.
Η Γλώσσα μας είναι ένας αστείρευτος θησαυρός, μέσα στον οποίο κατοικούν η Ιστορία, η μνήμη και η σοφία του λαού μας. Ακόμη και ένα καθημερινό φυσικό φαινόμενο, όπως η βροχή, αποκαλύπτει τον πλούτο της: ψιχάλα, ψεκάς, όμβρος, υετός, μπόρα, νεροποντή, καταιγίδα. Κάθε λέξη και μια διαφορετική απόχρωση, κάθε όνομα και μια ξεχωριστή εικόνα.
Γιατί η ελληνική Γλώσσα δεν ονομάζει απλώς τον κόσμο. Τον παρατηρεί, τον ερμηνεύει και τον μεταπλάθει σε λέξεις.
Εν τω μεταξύ και ενώ γράφονται όλα τα παραπάνω ακόμη ηχούν μέσα μου τα λόγια-παρακλήσεις στις τελετές της πισπιρίτσας:
«Πισπιρίτσα περπατεί/το θεό παρακαλεί/να ρίξει μια βροχή/μια βροχή βασιλική….».
&. Επί τέλους έβρεξε…Κι εκεί που λέγαμε τη “βροχή-βροχούλα” πνιγήκαμε από την καταιγίδα (καταϊσσω=κατεβαίνω με ορμή) με αποτέλεσμα τα όμβρια ύδατα να δημιουργήσουν πρόβλημα στην κίνηση στων τροχοφόρων. Η ΕΜΥ είχε προειδοποιήσει με υετό (*Ύει=βρέχει) κατά τις απογευματινές ώρες γι αυτό πολλοί κυκλοφορούσαν με τα αλεξιβρόχια {αλέξω=απωθώ +βροχή} (ομπρέλες). Τέλος, λοιπόν, η ανομβρία και ο χειμώνας πλησιάζει με τα προβλήματα, οικονομικά και μη, και τις προτάσεις για επίλυσή τους να πέφτουν βροχηδόν από τους επιτήδειους που μας συμβουλεύουν να αντέξουμε στην μπόρα (bora=βορέας) και στις βροντές (βρέμω=παράγω κρότο>εμβρόντητος) των δυσκολιών. Εμείς να στεκόμαστε πάντα όρθιοι σαν να πρόκειται για ψιχάλα κι ας πέφτει η βρόχα βαριά δίπλα μας. Εξάλλου μπόρα είναι θα περάσει, όπως και τόσες άλλες στη ζωή μας. Ας βραχούμε και λίγο και μην επιτρέψουμε στους ψεκασμένους να μας φοβίζουν με τις πρώτες ψιχάλες (Ψακάδα<Ψεκάζω). Το ουράνιο τόξο θα μας φωτίσει και πάλι και η θεά Ίρις θα μας συντροφεύσει στις επόμενες ήσυχες μέρες μας. Εμείς ένα μόνο γνωρίζουμε πως “ο βρεγμένος τη βροχή δεν τη φοβάται” και δεν χρειαζόμαστε στη στεριά υποβρύχια (υπό+ βρύχ-κάτω από το νερό;). Αχ!!! αυτή η γλώσσα με τα πλούτη της.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
