«Αμπέλι μου, πλατύφυλλο και καλοκλαδεμένο, δέσε σταφύλια κόκκινα, να μπω να σε τρυγήσω, να κάμω αθάνατο κρασί, μοσκοβολιά γιομάτο» (K. Κρυστάλλης).
Ο Σεπτέμβριος είναι ο μήνας του Τρύγου, αλλά και ένας μικρός στοχαστικός καθρέφτης της ανθρώπινης ζωής. Στο αμπέλι, η ρόγα πρέπει να κοπεί, να πατηθεί, να σπάσει και να ζυμωθεί για να μεταμορφωθεί σε κρασί. Στην κοινωνία, οι Ιδέες χρειάζονται την αμφισβήτηση, τη σύγκρουση και τη δοκιμασία για να ωριμάσουν. Και ο άνθρωπος, αν επιδιώκει την αυτοβελτίωσή του, πρέπει συχνά να περάσει από ανάλογες εσωτερικές πιέσεις. Ίσως, λοιπόν, ο Τρύγος να κρύβει ένα βαθύτερο μάθημα για τη ζωή.
Ηλία Γιαννακόπουλου
Φιλολόγου
Τα κοφίνια γεμίζουν, τα βαρέλια καθαρίζονται-αερίζονται, τα πατητήρια ετοιμάζονται και οι μηχανές-εξαρτήματα για την παραγωγή του τσίπουρου τακτοποιούνται με επιμέλεια για τη μεγάλη στιγμή-τσιπουροκατάνυξη.
Οι φίλοι του σταφυλιού και οι μερακλήδες των προϊόντων του κατέκλυσαν-ποστάρουν το διαδίκτυο με τις σχετικές φωτογραφίες. Το σταφύλι και το αμπέλι κάθε αρχή Σεπτεμβρίου έχουν την τιμητική τους. Ο Διόνυσος σκορπίζει σε όλους στιγμές, εμπειρίες μοναδικές γευσιγνωσίας (ρόγα σταφυλιού, κρασί, μουστοκούλουρα, μουσταλευριά, τσίπουρο…) και μαζί με όλα αυτά, ως συνοδό στοιχείο, την ψυχική ευφορία.
Στα αμπελοχώραφα, στα πατητήρια και στις βραδινές ώρες της τσιπουροκατάνυξης τα πειράγματα, τα τραγούδια και οι χοροί καλά κρατούν. Δίπλα σε αυτά οι πιο πνευματώδεις διανθίζουν την ατμόσφαιρα με παροιμίες και άλλες λαϊκές φράσεις που παραπέμπουν στο αμπέλι και το σταφύλι.
«Μηδ’ εν άλλο φυτεύσης πρότερον δένδρεον αμπέλω…» (Αλκαίος)
Δεν λείπει, βέβαια, και η αγωνία μήπως κάποια βροχή καταστρέψει τη σοδειά και πάει χαμένη η χρονιά και οι κόποι τους. Κι αυτό γιατί ο Τρύγος είναι μια επίπονη εργασία που απαιτεί εγρήγορση, συγκεκριμένο περιορισμένο χρόνο και πολλά χέρια. Η φύση επιβάλλει τον δικό της ρυθμό και ο άνθρωπος οφείλει να προσαρμοστεί σε αυτόν.
Δεν είναι τυχαίο που οι παλιοί μας θυμίζουν το γνωστό «Θέρος, Τρύγος, Πόλεμος». Ίσως ο Πόλεμος να είναι αχρείαστος και άσχετος με τα δύο πρώτα, αλλά είναι αυτός που νοηματοδοτεί τη μεταξύ τους σχέση. Το στοιχείο του κόπου, του πόνου, του επείγοντος και της ανθρώπινης αλληλεγγύης συνιστούν τα βασικότερα αυτής της σχέσης των τριών αυτών εννοιών.
Η έννοια της συλλογικής προσπάθειας και αλληλοβοήθειας παλιότερα ήταν εξασφαλισμένη, αφού τότε λειτουργούσε η «κοινότητα» με ό,τι αυτή συνεπάγεται. Η κοινότητα ήταν ένας μηχανισμός αλληλεγγύης και επιβίωσης.
«Όποιος έχει αμπέλια, βάνει εργάτες».
Ωστόσο εκείνη η λαϊκή έκφραση-διαπίστωση (πέραν των πολλών παροιμιών για το αμπέλι, το σταφύλι και τα παράγωγα προϊόντα τους, π.χ. κρασί…) που προκάλεσε το ενδιαφέρον μου, διαβάζοντας τα σχετικά με τη διαδρομή Αμπέλι > Σταφύλι > Πατητήρι > Ζύμωση > Κρασί > Τσίπουρο..ήταν και η:
«Το σταφύλι πρέπει να πατηθεί για να γίνει κρασί».
Κι ενώ διάβασα ή άκουσα κάπου από φίλους-ειδικούς τη φράση αυτή και σε συνδυασμό με τη ζύμωση που ακολουθεί, το ενδιαφέρον μου εστιάστηκε αυτόματα σε μία αυθαίρετη αναλογία (για έναν απροσδιόριστο λόγο).
Όπως το σταφύλι πρέπει να περάσει από τη διαδικασία του πατήματος και του σπασίματος της ρόγας έως και της αναγκαίας ζύμωσης μέχρι να γίνει το κρασί, έτσι και οι Ιδέες του ανθρώπου χρειάζονται ή υφίστανται την ίδια διαδικασία. Καμία ιδέα όσο ρηξικέλευθη ή κατανοητή ή κοινωνικά χρήσιμη κι αν ήταν δεν επικράτησε πριν γνωρίσει τη δυσπιστία, την εχθρότητα των αντιπάλων, τον χλευασμό ή ακόμη και την απόρριψη ή και τη δίωξη (ιδεολογική, δικαστική…) μέχρι τελικά να επικρατήσει.
Αφήνω κατά μέρος τις ιστορικές διώξεις και θανατικές καταδίκες ανθρώπων με «επικίνδυνες ιδέες», όπως του Σωκράτη, του Αναξαγόρα, του Πρωταγόρα του Γαλιλαίου, του Τζορντάνο Μπρούνο κι άλλων…Η ιστορία των Ιδεών είναι γεμάτη από παραδείγματα ανθρώπων που πλήρωσαν ακριβά την τόλμη να αμφισβητήσουν το κατεστημένο.
Συνιστά φυσικό νόμο η διαδικασία μεταμόρφωσης ενός προϊόντος σε κάποιο άλλο. Η φύση έχει να μας δείξει-διδάξει πολλά τέτοια φαινόμενα μεταμόρφωσης, αφού, όπως τόνισε και ο Αριστοτέλης, «η Φύσις ουδέν μάτην ποιεί». Η μεταβολή, λοιπόν, δεν είναι εξαίρεση αλλά συστατικό της ίδιας της ζωής.
Στην εβδομαδιαία λαϊκή της γειτονιάς μου κάποιος παραγωγός, διαφημίζοντας και πωλώντας κάποιο αρωματικό προϊόν (φρούτο-λαχανικό), πρόβαλε στον δύσπιστο αγοραστή-πελάτη του αυτήν τη λειτουργία της Φύσης. Τον ενημέρωσε πως το αρωματικό προϊόν που αγοράζει καλλιεργήθηκε σε κοπριά ζώου με ό,τι αυτό συνεπάγεται σε επίπεδο οσμής-αρώματος.
Ο πελάτης αρχικά φάνηκε να σαστίζει και να απομακρύνεται από την ιδέα της αγοράς του προϊόντος, μέχρι που ο παραγωγός επένδυσε τη διαφήμιση του προϊόντος του και με την ανάλογη θυμοσοφία-φιλοσοφία περί της κυριαρχίας των αντιθέσεων στη φύση, ως κοσμοποιού δύναμης. Εκεί όπου η πρώτη ύλη φαίνεται απωθητική, η φύση μπορεί να δημιουργήσει κάτι ωφέλιμο και ευχάριστο.
Ας επανέλθουμε, όμως, στην «έκθεση-τριβή» των Ιδεών στη δυσπιστία του κοινωνικού σώματος και στην αναγκαία «ζύμωση» που υφίστανται-χρειάζονται για να ωριμάσουν και να κυριαρχήσουν. Αυτή η «έκθεση-τριβή» και «ζύμωση» των Ιδεών λειτουργεί απελευθερωτικά τόσο για τις ίδιες όσο και για τους φορείς τους. Μέσα από τη δοκιμασία αποκαλύπτονται οι αδυναμίες, οι ατέλειες και οι δυνατότητές τους.
Κατά τη διάρκεια του «πατήματος-σπασίματος» των Ιδεών στο κοινωνικό (ή και ιδεολογικό) πατητήρι αναδύονται οι αδυναμίες τους, οι ατέλειές τους και, γιατί όχι, η ανάγκη επαναδιατύπωσής τους. Η αμφισβήτηση, όταν δεν μετατρέπεται σε τυφλή απόρριψη, μπορεί να γίνει δημιουργική δύναμη.
Ακόμη και οι Ιδέες, όπως η ρόγα του σταφυλιού, χρειάζονται το βίαιο «πάτημα-σπάσιμο» για να ωριμάσουν ή για να καταστούν πιο τελεσφόρες για το κοινωνικό σύνολο. Η δοκιμασία τις υποχρεώνει να αποκαλύψουν το πραγματικό τους περιεχόμενο και να αποδείξουν την αντοχή τους.
Ίσως αυτή η «βία» του «πατήματος-σπασίματος» των Ιδεών (κατ’ αναλογία με αυτήν της ρόγας του σταφυλιού) να είναι η μόνη αποδεκτή μορφή βίας στην ιστορία των κοινωνιών. Κάτι τέτοιο θα είχε υπόψη του ο Μαρξ όταν διατύπωνε το εμβληματικό «η βία είναι η μαμή της Ιστορίας». Η μεταφορά αυτή, βέβαια, δεν δικαιολογεί την πραγματική βία, αλλά παραπέμπει στη δυναμική των συγκρούσεων που συνοδεύουν τις μεγάλες ιστορικές αλλαγές.
Αν όλα τα παραπάνω ισχύουν για την ιστορία των Ιδεών, το ίδιο φαίνεται να ισχύει και για τον άνθρωπο που στοχεύει στην μεταμόρφωση-αυτοβελτίωσή του. Κι εδώ η αλλαγή δεν είναι εύκολη ούτε ανώδυνη.
Η αυτοβελτίωση δεν είναι μια εύκολη και ανώδυνη διαδικασία. Όπως το σταφύλι πρέπει να πατηθεί και να ζυμωθεί για να μεταμορφωθεί σε κρασί, έτσι και ο άνθρωπος χρειάζεται να περάσει από τη δοκιμασία, την αμφισβήτηση και την εσωτερική αναμέτρηση για να ανακαλύψει μια νέα εκδοχή του εαυτού του.
Η ψυχολογία, άλλωστε, αναγνωρίζει τη σημασία της αυτοπαρατήρησης και της συνειδητής αλλαγής. Οι δυσκολίες, οι αποτυχίες και οι κρίσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως «πατητήρι» του Εγώ μας. Δεν μας καταστρέφουν αναγκαστικά, αλλά μπορούν να μας αναγκάσουν να αναθεωρήσουμε, να ωριμάσουμε και τελικά να μεταμορφωθούμε. Η πίεση, όταν αξιοποιείται δημιουργικά, γίνεται δύναμη αυτογνωσίας.
Είναι αναγκαία, δηλαδή, η βίαιη αποκόλληση-απελευθέρωση από το παλιό και η ζύμωσή του στο νέο που πολλές φορές μας τρομάζει. Ίσως-ίσως αυτή η βίαιη αποκόλληση να είναι επώδυνη και το νέο που καλούμαστε να «ενδυθούμε» να απαιτεί χρόνο και πολλές θυσίες. Η αυτοβελτίωση και η εσωτερική μας μεταμόρφωση προϋποθέτουν εσωτερική δύναμη, αντοχή, επιμονή και ακλόνητη θέληση για τον ευκταίο στόχο μας.
Εξάλλου, για να θυμηθούμε και τη σχετική παροιμία, «σιγά-σιγά γίνεται η αγουρίδα μέλι». Η ωρίμανση είναι διαδικασία και όχι στιγμιαίο γεγονός. Χρειάζεται χρόνο, όπως ακριβώς και η ζύμωση του κρασιού.
Το κρασί, λοιπόν, ως το κυρίαρχο και καθαγιασμένο παράγωγο του σταφυλιού προϋποθέτει το πάτημα-ράγισμα της ρόγας του σταφυλιού και την ακολουθητέα ζύμωση-ωρίμασή του. Κατ’ αναλογία το ίδιο συμβαίνει και στην προσπάθεια-συνειδητή απόφαση του ανθρώπου για αυτοβελτίωση-μεταμόρφωση: Πίεση > ωρίμανση > τελική μορφή (μεταμόρφωση).
Τα τρία αυτά στάδια (έστω και σχηματικά) αποδίδουν με ενάργεια-πειστικότητα όχι μόνο την αναλογία ανάμεσα στην παραγωγή του κρασιού (σταφύλι > κρασί) και την απόφαση του ανθρώπου για μεταμόρφωση-αυτοβελτίωση αλλά και το πόσο διδακτικοί είναι οι νόμοι που διέπουν τη λειτουργία της Φύσης. Το σταφύλι μάς διδάσκει πως τίποτα σημαντικό δεν γεννιέται χωρίς διαδικασία, κόπο και χρόνο. Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη σοφία της Φύσης.
Ας τους δούμε προσεκτικά για να πετύχουμε το επικούρειο:
«Κατά Φύσιν ζην»
Ίσως τελικά το «Θέρος, Τρύγος, Πόλεμος» να μην είναι μόνο μια παλιά λαϊκή φράση, αλλά ένας συμβολικός δρόμος κατανόησης της ζωής. Όπως το σταφύλι μεταμορφώνεται μέσα από το πάτημα και τη ζύμωση, έτσι και οι Ιδέες και ο άνθρωπος δοκιμάζονται πριν αποκτήσουν την τελική τους μορφή.
*Χρήσιμο άρθρο: «Το αμπέλι και το κρασί: Ένα ταξίδι στην ιστορία και τις λαϊκές παραδόσεις» (Βασίλης Πανάγος – εκπαιδευτικός)
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
