Κριτική σε αποτυχημένη απόπειρα προβολής του Δήμου μας

Στις 26.12.2025 δημοσιεύτηκε στο Αθηναϊκό–Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων¹ ένα κείμενο με τίτλο «Δήμος Μετεώρων: Εκτεταμένο δίκτυο βυζαντινών και μεταβυζαντινών ναών». Μʼ αυτό επιχειρούνταν να διαφημιστεί ο Δήμος Μετεώρων,² που «πλαισιώνεται (sic) από ένα εκτεταμένο δίκτυο βυζαντινών και μεταβυζαντινών ναών, διάσπαρτων τόσο στον αστικό ιστό της Καλαμπάκας όσο και στους ορεινούς και πεδινούς οικισμούς του δήμου.»

Του φιλολόγου
Σπυρίδωνος Βλιώρα

Κι ενώ χαρήκαμε αρχικά με την προβολή και διαφήμιση του Δήμου μας, διαβάζοντας το κείμενο διαπιστώσαμε ότι η ενημέρωση βασίζονταν σε εσφαλμένες πληροφορίες που κυκλοφορούν ανενδοίαστα στο διαδίκτυο (ακόμα και σε ιστοσελίδες του δήμου Μετεώρων!) κι όχι σε έγκυρες πηγές, βιβλία ή δημοσιεύματα σε επιστημονικά περιοδικά.

Λανθασμένες αναφορές για τον ναό Κοιμήσεως Θεοτόκου Σταγών

«Οι ναοί αυτοί, σύμφωνα με τη δημοτική αρχή, χρονολογούμενοι από τον 10^ο έως τον 18^ο αιώνα μ.Χ., αποτελούν ζωντανά τεκμήρια της μακραίωνης θρησκευτικής, καλλιτεχνικής και κοινωνικής ζωής της περιοχής», διαβάζουμε στην αρχή τού κειμένου. Και τα δύο χρονικά όρια είναι λάθος. Για το πρώτο θα τα πούμε παρακάτω. Όσον αφορά το δεύτερο, η μονή αγίου Νικολάου Σιαμάδων, για παράδειγμα, χρονολογείται στον 19^ο αιώνα (1807, 1821), όπως και αρκετοί άλλοι ναοί σε όλη την έκταση του Δήμου μας. Και λογικό είναι να προβληθούν μνημεία μέχρι το όριο τού 1830 μ.Χ., όπως ορίζει ο νόμος 4858/2021.^*

«Κεντρική θέση κατέχει ο ιερός ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου Καλαμπάκας, πολιούχος της πόλης, ο οποίος χρονολογείται στον 11^ο αιώνα και είναι κτισμένος επάνω σε παλαιοχριστιανική βασιλική τού 5^ου αιώνα μ.Χ. Ο ναός ξεχωρίζει για την αρχιτεκτονική του, τον πλούσιο γλυπτό διάκοσμο και τις τοιχογραφίες από τον 12^ο έως τον 17^ο αιώνα, αποτελώντας βασικό σημείο αναφοράς για τον αστικό πολιτιστικό τουρισμό.»³

Καταρχάς, πολιούχος της πόλης είναι ο άγιος Βησσαρίων και υπάρχει νεότερη (1954–1984) εκκλησία αφιερωμένη σʼ αυτόν.

Στη συνέχεια να αναφέρουμε ότι υπάρχουν πολλές κατασκευαστικές φάσεις του ναού Κοιμήσεως Θεοτόκου Σταγών, με την παλαιότερη και αρχική να είναι τού 9^ου αιώνα π.Χ., αν και διάφοροι μελετητές στο παρελθόν είχαν προτείνει διάφορα. Η πιο έγκυρη μελέτη για τις κατασκευαστικές φάσεις τού ναού είναι της Βασιλικής Συθιακάκη–Κριτσιμάλλη⁴ και του Σωτηρίου Βογιατζή⁵ με τίτλο «Επαναχρονολόγηση της βασιλικής Κοιμήσεως Θεοτόκου στην Καλαμπάκα»⁶ στο περιοδικό Επετηρίδα της Αυστριακής Βυζαντινολογίας. Σʼ αυτήν αναφέρεται ότι «ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου ιδρύθηκε περί τα τέλη τού 9^ου ή αρχές τού 10^ου αιώνα ως τυπική τρίκλιτη, ξυλόστεγη βασιλική, με κυρίως ναό και νάρθηκα. Η χρονολογία αυτή υποστηρίζεται καλά από τις γραπτές πηγές.»⁷ Στις αρχές τού 10^ου αιώνα μ.Χ. (901–907)⁸ έχουμε την πρώτη μνεία της επισκοπής Σταγών⁹ ως υποκείμενης στην μητρόπολη Λαρίσης.¹⁰

Άρα, όταν θα πρέπει να αναφέρουμε την χρονολογία της πρώτης φάσης του ναού, θα αναφέρουμε τον 9^ο αιώνα κι όχι τον 11^ο και δεν θα τοποθετούμε χρονολογικά τον ναό 200 χρόνια αργότερα από τη στιγμή της ανέγερσής του. Μιλάμε για μνημείο που είναι τουλάχιστον μισή χιλιετία παλαιότερο από τα περισσότερα μετεωρίτικα μοναστήρια και ως εκ τούτου θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί!

Δυστυχώς, η μελέτη τών Συθιακάκη–Βογιατζή είναι γραμμένη στα αγγλικά κι έχει δύσκολη ορολογία σε αρκετές περιπτώσεις, υπάρχουν όμως άλλες μελέτες μελετητών που την έχουν διαβάσει και αναφέρουν σχετικά.¹¹

Ούτε όμως «παλαιοχριστιανική βασιλική τού 5^ου αιώνα μ.Χ.» φαίνεται πως υπήρξε ποτέ. «Από την προσεκτική εξέταση του γλυπτικού διακόσμου, καθώς και των αρχιτεκτονικών χαρακτηριστικών του κτηρίου, δεν βρέθηκαν ικανοποιητικά στοιχεία που να υποδηλώνουν την ύπαρξη παλαιοχριστιανικής βασιλικής κάτω από το σημερινό μνημείο. Ακόμη και το ψηφιδωτό δάπεδο, που θεωρήθηκε ως το μοναδικό in situ λείψανο αυτής της βασιλικής, βρίσκεται στο ίδιο επίπεδο με τα κατώφλια των αρχικών μεσοβυζαντινών θυρών.»¹²

Όπως θα αποδείξουμε σε μελέτη που θα δημοσιευτεί προσεχώς, η περιοχή τού Αἰγινίου βρίσκεται σε φθίνουσα πορεία από τον 4^ο ως τον 9^ο αιώνα, τόσο μεγάλη, ώστε να αλλάξει το οικωνύμιο και από Αἰγίνιον να γίνει Σταγοί. Στους αιώνες αυτούς είχαμε, για πολλούς λόγους που θα εκθέσουμε αναλυτικά στην προσεχή μελέτη μας, σταδιακή μείωση πληθυσμού, ερήμωση και εγκατάλειψη της πόλης από τους κατοίκους της, για να αναγεννηθεί τον 9^ο αιώνα (όπως και εκατοντάδες άλλες πόλεις του ελληνικού χώρου) η πόλη και η μητρόπολη των Σταγῶν.

Τέλος, για να ολοκληρώσουμε την επισήμανση των λαθών μίας μόνο από τις παραγράφους του κειμένου που δημοσιεύτηκε στο Αθηναϊκό–Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, να αναφέρουμε ότι τοιχογραφίες στον ναό Κοιμήσεως Θεοτόκου Σταγών υπάρχουν τόσο πριν από τον 12^ο αιώνα¹³ όσο και μετά τον 17^ο,¹⁴ που λανθασμένα αναφέρει το δημοσίευμα.

Δυστυχώς παλαιότεροι μελετητές προσέγγισαν με μια επιπολαιότητα το μνημείο κι όχι με τη δέουσα προσοχή, κληροδοτώντας στις επόμενες γενιές πολλές παρανοήσεις γιʼ αυτό. Για παράδειγμα ο Έλληνας αρχαιολόγος, βυζαντινολόγος και ιστορικός της τέχνης Γεώργιος Σωτηρίου μίλησε για έναν ανύπαρκτο αγιογράφο του ναού με το όνομα Δημήτριος Καλονίτης,¹⁵ ο οποίος κατά παράδοξο τρόπο αναφέρεται και σε προσφάτως εκδοθέν στην Καλαμπάκα βιβλίο για τον ναό, ενώ σε πρόσφατες μελέτες μας¹⁶ επισημάναμε ότι επρόκειτο για τον Καλαριτινό αγιογράφο Δημήτριο Ζούκη.

Λανθασμένες αναφορές για τον ναό Κοιμήσεως Θεοτόκου Ασπροκκλησιάς

Οι λανθασμένες αναφορές όμως του δημοσιεύματος δεν περιορίζονται μόνο στον παλαίφατο ναό της πόλης μας αλλά αφορούν και άλλα μνημεία της περιοχής: «Σημαντικό μνημείο της περιοχής είναι και ο ιερός ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ασπροκκλησιάς, ο οποίος χρονολογείται στους μεταβυζαντινούς χρόνους (16^ος–17^ος αιώνας)», διαβάζουμε. Όμως ήδη από το 1973 ο καθηγητής Βυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης του τμήματος Αρχιτεκτόνων τού ΑΠΘ Νικόλαος Νικονάνος είχε επισημάνει ότι «εἰς τὸ ἐσωτερικὸν ὁ ναὸς εἶναι κατάγραφος διὰ τοιχογραφιῶν τοῦ τέλους τοῦ ιηʹ αἰῶνος, ἐπιζωγραφημένων κατὰ τὸν ιθʹ αἰῶνα, ἀλλὰ κάτωθι τούτων διακρίνονται δύο παλαιότερα στρώματα ἀναγόμενα τὸ ἓν εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ ιαʹ αἰῶνος καὶ τὸ ἕτερον εἰς τὸν ιβʹ αἰῶνα.»,¹⁷ κάτι που επισημαίνει και πληθώρα μελετητών στη συνέχεια.¹⁸ Πώς γίνεται ο ναός λοιπόν να «χρονολογείται στους μεταβυζαντινούς χρόνους (16^ος–17^ος αιώνας)» σύμφωνα με το Αθηναϊκό–Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων και να έχει στρώματα αγιογραφιών τού 11^ου και 12^ου αιώνα, αυτό μόνο ένας θεός το γνωρίζει!

Συμπέρασμα

Θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε στο ίδιο μοτίβο επισημαίνοντας κι άλλα λάθη του δημοσιεύματος για σημαντικά μνημεία της περιοχής μας. Δεν έχει όμως σημασία αυτό.

Σημασία τεράστια έχει να συνειδητοποιήσουμε όλοι το εξής: πως πρέπει πρώτοι εμείς να γνωρίσουμε τον τόπο μας και τα μνημεία του. Κι αυτό απαιτεί, εκτός από αγάπη και ενδιαφέρον γιʼ αυτόν, και μεγάλη προσπάθεια, διάβασμα, ερωτήσεις σε ειδικούς, συμμετοχή σε σχετικές περιηγητικές διαδρομές που διοργανώνονται κ.λπ.

Αλλιώς θα διαιωνίζουμε τα λάθη που κατά καιρούς έχουν γραφεί και κυκλοφορούν άκριτα στο διαδίκτυο, τόσο για τους ναούς της επαρχίας Καλαμπάκας όσο και για τα μετεωρίτικα μοναστήρια (εκεί κι αν έχουμε διαβάσει και ακούσει «τέρατα και σημεία», ανακρίβειες και απιθανότητες από ξεναγούς και «ξεναγούς»!).

Κι όταν εμείς οι ίδιοι δεν ενδιαφερόμαστε να μάθουμε για τον τόπο μας και με λάθη και παραπληροφορήσεις καλούμε τουρίστες, επισκέπτες και περιηγητές να τον επισκεφθούν, τότε τους αποπροσανατολίζουμε (αποσκοπώντας απλώς στα ωραία τους ευρουλάκια!) και καλά θα κάνουν οι άνθρωποι να πάνε σε άλλους τόπους που οι κάτοικοί τους τους σέβονται περισσότερο και αναδεικνύουν και προβάλλουν με σωστό και ενδεδειγμένο τρόπο τον τόπο τους.

Να επαναφέρουμε τέλος κάποιες από τις παλαιότερες προτάσεις μας.

①Να συγκεντρωθούν και να εκτεθούν σε ένα διαχρονικό μουσείο Καλαμπάκας (αφού πρώτα καταγραφούν) όλες οι αρχαιότητες που ρημάζουν στην πόλη μας είτε αυτόνομες είτε ως σπόλια ενσωματωμένα σε τοιχοποιίες ναών. Για παράδειγμα οι τρεις επιγραφές που υπάρχουν στον λίθο που φαίνεται στη φωτογραφία παρακάτω, εκ των οποίων η μία αφιερωματική στον Ρωμαίο αυτοκράτορα Πρόβο (Probus), έχουν καταστεί πλέον εξίτηλες και δεν είναι δυνατόν κάποιος να τις διαβάσει, καθώς είναι αφημένος στη μοίρα του έξω από τον ναό του αγίου Ιωάννου του Προδρόμου Καλαμπάκας, ενώ άλλα αρχαιολογικά κατάλοιπα που βρισκόταν στο ίδιο σημείο έχουν κλαπεί!

Λίθος με εξίτηλες επιγραφές ρωμαϊκής περιόδου. Φωτογραφία Σπυρίδωνος Βλιώρα, 30.07.2017.

②Ειδικότερα, το θωράκιο που υπάρχει έξω από το ναΰδριο του αγίου Αθανασίου πάνω σε σπόνδυλο κίονα και που, όπως αποδείξαμε,¹⁹ προέρχεται από το αρχικό μαρμάρινο τέμπλο (τού 9^ου ή 11^ου αιώνα) του ναού Κοιμήσεως Θεοτόκου Σταγών πρέπει να επιστρέψει στη θέση του και μαζί με τα «αδερφάκια» του που βρίσκονται σε δεύτερη χρήση μέσα στον ίδιο ναό να ξαναστηθούν στην αρχική τους θέση, καθώς αυτά, μαζί με το κιβώριο και το σύνθρονο είναι από τα παλαιότερα τμήματα του ναού, τα οποία σώζονται, ενώ ο άμβωνας είναι ένα συνονθύλευμα ετερόκλητων στοιχείων που συναρμολογήθηκαν εντέχνως ή ατέχνως μετά από τους καταστροφικούς για τον ναό σεισμούς τού 1544 και 1621.

Απευθυνθήκαμε μάλιστα και αρμοδίως όπου έδει με την πρότασή μας αυτή, καθώς και άλλες²⁰ για τον σημαντικό παλαίφατο ναό μας, αλλά μέχρι στιγμής …εις μάτην!

Αναπαράσταση του μαρμάρινου τέμπλου του ναού Κοιμήσεως Θεοτόκου Σταγών²¹

Θωράκιο τού μαρμάρινου τέμπλου του ναού Κοιμήσεως Θεοτόκου Καλαμπάκας σε δεύτερη χρήση στον αύλειο χώρο του ναΐσκου αγίου Αθανασίου Καλαμπάκας. Φωτογραφία Σπυρίδωνος Βλιώρα (02.05.2019).

Θωράκια τού μαρμάρινου τέμπλου σε δεύτερη χρήση στη νότια πλευρά τού άμβωνα στην εκκλησία Κοιμήσεως Θεοτόκου Καλαμπάκας. Φωτογραφία Σπυρίδωνος Βλιώρα (29.08.2023).

Βιβλιογραφία

Darrouzès 1981: Jean Darrouzès, Notitiae episcopatuum Ecclesiae Constantinopolitanae: texte critique, introduction et notes, La Géographie ecclésiastique de l’Empire byzantin 3, εκδ. Institut français d’études byzantines, Παρίσι 1981, σελ. 521.
Kazhdan 1991: Alexander Kazhdan (εκδότης), The Oxford Dictionary of Byzantium (ODB), εκδ. Oxford University Press, Oxford and New York 1991, ISBN 0-19-504652-8, σελ. 2232.
Koder κ.ά. 1987: Johannes Koder, Friedrich Hild, «Βυζαντινή Θεσσαλία: οικισμοί – τοπωνύμια – μοναστήρια – ναοί»· ελληνική μετάφραση με προσθήκες: Κώστας Σπανός, Δημήτρης Αγραφιώτης, Θεσσαλικό Ημερολόγιο, 12 (1987) 11–112.²²
Αρχαιολογικόν Δελτίον 1973: «Αρχαιότητες και μνημεία Θεσσαλίας. Βυζαντινά και μεσαιωνικά μνημεία Θεσσαλίας», Αρχαιολογικόν Δελτίον (Β₂. Χρονικά), 28 (1973, Αθήνα 1977) 327–385.
Βλαχάβα–Φαραζούμη 2015: Δήμητρα Βλαχάβα, Σοφία Φαραζούμη, «Ιερός ναός Αγίου Νικολάου Κρήνης και ιερός ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ασπροκκλησιάς: Ιστορικό και προτάσεις αποκατάστασης δύο μικρών βυζαντινών ναών του Νομού Τρικάλων», Τρικαλινά, 35 (2015) 239–258.
Βλιώρας 2024α: Σπυρίδων Βλιώρας, «Η ετυμολόγηση του οικωνυμίου Καλαμπάκα», Ανάλεκτα Σταγών και Μετεώρων (ISSN: 2944–9022), 2 (2024) 345–375.
Βλιώρας 2024β: Σπυρίδων Βλιώρας, Το παλαίφατο καλαμπακιώτικο ναΰδριο των αγίων Νικολάου και Αντωνίου: η σχέση του με τη μετεωρίτικη μονή Αγίου Νικολάου Αναπαυσά και η ιστορική του πορεία, www.academia.edu/109345570, Καλαμπάκα ²2024, σελ. 48 (≈Τα Μετέωρα, 1532 (01.12.¹2023) 21 & 1541 (02.02.¹2024) 24–25).
Βλιώρας 2024γ: Σπυρίδων Βλιώρας, Γιαννάκης Σταθάκη Καλαμπάκας: νέα στοιχεία για έναν άγνωστο Καλαμπακιώτη κοτζάμπαση, www.academia.edu/115586059, Καλαμπάκα ²2024, σελ. 70 (≈Θεσσαλικό Ημερολόγιο, 85 (¹2024) 335–353 & 86 (¹2024) 305–319).
Βλιώρας 2023: Σπυρίδων Βλιώρας, Παΐσιος Βʹ: ο δραστήριος και φιλεκπαιδευτικός Κλινοβίτης ιεράρχης των Σταγών, www.academia.edu/82104775, Καλαμπάκα ²2023, σελ. 115 (≈Θεσσαλικό Ημερολόγιο, 82 (Λάρισα 2022) 257–280 & 83 (Λάρισα 2023) 320–341).
Βλιώρας 2019: Σπυρίδων Βλιώρας, Ναΰδριο αγίου Αθανασίου Καλαμπάκας, www.academia.edu/3896768, Καλαμπάκα ²2019, σελ. 37 (≈Τα Μετέωρα, 1295 (17.05.¹2019) 42–44).
Μαντζανά 2004: Κρυσταλλία Μαντζανά, «Σύντομη επισκόπηση βυζαντινών και μεταβυζαντινών ναών στην περιοχή της Καλαμπάκας», στο: Θωράκιον. Αφιέρωμα στη μνήμη του Παύλου Λαζαρίδη, Αθήνα 2004, σελ. 173–178 + εικ. 53–58.
Νημάς 2018: Θεόδωρος Νημάς, Ιστορία και μνημεία των επαρχιών Τρικάλων και Καλαμπάκας, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, εκδ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2018, σελ. 673.
Νικονάνος 1979: Νίκος Νικονάνος, Βυζαντινοί ναοί της Θεσσαλίας από το 10^ο αιώνα ως και την κατάκτηση της περιοχής από τους Τούρκους το 1393. Συμβολή στη Βυζαντινή αρχιτεκτονική, Υπουργείο Πολιτισμού και Επιστημών, σειρά: Δημοσιεύματα του Αρχαιολογικού Δελτίου 26, Αθήνα 1979, σελ. 202 + 76 πίνακες.
Ντάφη 2018: Ευαγγελία Ντάφη, «Νέα στοιχεία της αρχαιολογικής έρευνας στον βυζαντινό ναό της Παναγίας στην Ασπροκκλησιά Καλαμπάκας», Τρικαλινά, 38 (2018) 221–236.
Παπαζήσης 1997: Τριαντάφυλλος Παπαζήσης, «Πολιτιστικός Τουριστικός Οδηγός επαρχίας Καλαμπάκας (Ιστορία, αρχαιότητες, μνημεία, διαδρομές)» Τρικαλινό Ημερολόγιο, 16 (1997) 1–658.
Πίκουλας 2012: Γιάννης Πίκουλας, «Καὶ πόλις Ὀξύνεια παρὰ τὸν Ἴωνα ποταμόν», 9^ο Συμπόσιο Τρικαλινών Σπουδών, Τρίκαλα 4–6.11.2011, Τρικαλινά, 32 (2012) 81–100.
Πίκουλας 2015: Γιάννης Πίκουλας, «Συμβολή στην ιστορική τοπογραφία της Εστιαιώτιδος», Τρικαλινά, 35 (2015) 91–100.
Συθιακάκη–Βογιατζής 2011: Βασιλική Συθιακάκη–Κριτσιμάλλη, Σωτήριος Βογιατζής, «Redating the Basilica of Dormition, Kalambaka, Thessaly», Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, 61 (2011) 195–228.
Σωτηρίου 1929: Γεώργιος Σωτηρίου, «Βυζαντινὰ Μνημεῖα τῆς Θεσσαλίας ιγʹ καὶ ιδʹ αἰῶνος. Ἡ βασιλικὴ τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου ἐν Καλαμπάκᾳ», Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών (ΕΕΒΣ), 6 (1929) 291–315.²³
Τερεζάκης 2013: Γεώργιος Τερεζάκης, Η θεσσαλική κοινωνία, 12^ος–15^ος αιώνας. Ιστορικές παράμετροι της σύνθεσης και κατανομής του πληθυσμού, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Σχολή Φιλοσοφική. Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Ιωάννινα 2013, σελ. 494+162.

Υποσημειώσεις

¹ www.amna.gr.
² Έχουμε ξαναδηλώσει την αντίθεσή μας στη μετονομασία του Δήμου μας. Καταρχάς ο Δήμος δέχεται σε γενική (του περιεχομένου λέγεται συντακτικώς) δίπλα του τους κατοίκους του, κι έτσι έχουμε Δήμος Αθηναίων (https://el.wikipedia.org/wiki/Δήμος_Αθηναίων, www.cityofathens.gr), Δήμος Λαρισαίων (https://el.wikipedia.org/wiki/Δήμος_Λαρισαίων, www.larissa-dimos.gr) κ.λπ. Δήμος Καλαμπακιωτών λοιπόν. Με τη σημερινή ονομασία του Δήμου μας: Δήμος Μετεωριτών. Ποιος δημότης του Δήμου μας (εκτός από τους μοναχούς) δηλώνει Μετεωρίτης;
^* «Ως μνημεία νοούνται τα πολιτιστικά αγαθά που αποτελούν υλικές μαρτυρίες και ανήκουν στην πολιτιστική κληρονομιά της Χώρας και των οποίων επιβάλλεται η ειδικότερη προστασία βάσει των εξής διακρίσεων: βα) Ως αρχαία μνημεία ή αρχαία νοούνται όλα τα πολιτιστικά αγαθά που ανάγονται στους προϊστορικούς, αρχαίους, βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς χρόνους και χρονολογούνται έως και το 1830. (…) ββ) Ως νεότερα μνημεία νοούνται τα πολιτιστικά αγαθά που είναι μεταγενέστερα του 1830 και των οποίων η προστασία επιβάλλεται λόγω της ιστορικής, καλλιτεχνικής ή επιστημονικής σημασίας τους (…).» Νόμος 4858/2021, ΦΕΚ 220/Α/19–11–2021, άρθρο 2.
³ Με έντονα μαύρα γράμματα τα λάθη, που για μία παράγραφο δεν είναι και λίγα!
⁴ Προϊσταμένης της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ηρακλείου.
⁵ Αρχιτέκτονος–μηχανικού και ερευνητή, διδάκτορος της Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής.
⁶ «Redating the Basilica of Dormition, Kalambaka, Thessaly», Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, 61 (2011) 195–228.
⁷ Συθιακάκη–Βογιατζής 2011, 224.
⁸ «Νικόλαος Αʹ Μυστικός, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως (1 Μαρτίου 901–1 Φεβρουαρίου 907 και Μάιος 912–Μάιος 925)». Kazhdan 1991, 1466–1467, λήμμα NICHOLAS I MYSTIKOS.
⁹ «Νικολάου πατριάρχου τοῦ παλαιοῦ: Περὶ τῆς κατὰ τὴν καθέδραν τάξεως τῶν μητροπολιτῶν καὶ ἀρχιεπισκόπων, καθὼς ἐν τῷ χαρτοφυλακείῳ νῦν ἀναγράφονται. (…) Τάξις τῶν ὑποκειμένων μητροπόλεων τῷ ἀποστολικῷ καὶ πατριαρχικῷ θρόνῳ τῆς θεοφύλακτου καὶ βασιλίδας Κωνσταντινουπόλεως. (…) 34 λδʹ ἡ Λάρισα (…) Ὅσοι ἑκάστη μητροπόλει ὑπόκεινται θρόνοι (…) 564 ΛΔʹ τῇ Λαρίσῃ τῆς Ἑλλάδος (…) 574 ιʹ ὁ Σταγῶν». Darrouzès 1981, 272, 274, 284.
¹⁰ Λέων Ϛʹ ὁ Σοφός, Ἡ γεγονυῖα διατύπωσις παρὰ τοῦ βασιλέως Λέοντος τοῦ Σοφοῦ, ὅπως ἔχουσι τάξεως οἱ θρόνοι τῶν ἐκκλησιῶν τῶν ὑποκειμένων τῷ πατριάρχῃ Κωνσταντινουπόλεως, notitia 7, 34. Darrouzès 1981, 284, Συνέκδημος 1866, 121.
¹¹ Μεταξύ των οποίων βλ. & Βλιώρας 2024α, 346.
¹² Συθιακάκη–Βογιατζής 2011, 218.
¹³ «Κάτω από αυτό αποκαλύφθηκε ένα μόλις διακριτό στρώμα τοιχογραφίας, το οποίο είναι προγενέστερο τού 12^ου αιώνα.» Συθιακάκη–Βογιατζής 2011, 202.
¹⁴ «Ο εξωτερικός νάρθηκας προστέθηκε μετά το 1745, πιθανότατα λίγο πριν από την εκτέλεση των τοιχογραφιών το 1782.(sic) Η πλαϊνή στοά κατασκευάστηκε πιθανότατα την ίδια περίπου εποχή, αφού καλύφθηκε με τοιχογραφίες του ίδιου καλλιτέχνη το 1792.» Συθιακάκη–Βογιατζής 2011, 226, Βλιώρας 2024γ, 36–37.
¹⁵ «Κάτωθεν δὲ τῆς τοιχογραφίας τοῦ ἀρχαγγέλου Γαβριήλ: “Διὰ χειρὸς ταπεινοῦ Δημητρίου Καλονίτου (sic;), 1782 (sic;), Ἰανουαρίου 25.”» Σωτηρίου 1929, 312, Σωτηρίου 1990, 67. Βέβαια, όπως αποδείξαμε στο Βλιώρας 2023, 43, η αγιογράφηση δεν έγινε στα 1782 (͵αψπβʹ) αλλά στα 1792 (͵αψϟβʹ).
¹⁶ Βλιώρας 2023, 43–46, Βλιώρας 2024γ, 34–37.
¹⁷ Αρχαιολογικόν Δελτίον 1973, 384.
¹⁸ Νικονάνος 1979, 90, Koder κ.ά. 1987, 27–28, Παπαζήσης 1997, 313–314, Μαντζανά 2004, 174–175, Τερεζάκης 2013, 324, Βλαχάβα–Φαραζούμη 2015, 252, Ντάφη 2018, 224 και πολλοί άλλοι, ενώ υπάρχουν και ενδείξεις κατοίκησης και χρήσης του χώρου και κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο. Ντάφη 2018, 228, Νημάς 2018, 465, Πίκουλας 2015, 95, Πίκουλας 2012, 88–89.
¹⁹ Βλιώρας 2024β, 37–38, Βλιώρας 2019, 23–35.
²⁰ Π.χ. για τις τοιχογραφίες του εξωτερικού νότιου τοίχου που ρημάζουν και καταστρέφονται, μετά την κατάρρευση της στέγης που υπήρχε στο σημείο αυτό.
²¹ Συθιακάκη–Βογιατζής 2011, 242, fig. 35.
²² Koder–Hild 1976: Johannes Koder, Friedrich Hild, Peter Soustal, Hellas und Thessalia, σειρά Tabula Imperii Byzantini 1,εκδ. Österreichische Akademie der Wissenschaften, Βιέννη ¹1976, σελ. 316.
²³ Σωτηρίου 1990: Γεώργιος Σωτηρίου, «Βυζαντινά Μνημεία της Θεσσαλίας 13^ου και 14^ου αιώνος. Αι Μοναί των Μετεώρων», Τρικαλινά, 10 (1990) 47–86.