Ανιχνεύοντας την «οικολογία του ιδιωτικού»: Άρθρο του Ομότιμου Καθηγητή Αρχιτεκτονικής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, Δημήτρη Φιλιππίδη, για το βιβλίο της Διδάκτορος Αρχιτεκτονικής Ιωάννας Πινιάρα με τίτλο «Δεν ήμασταν ποτέ ιδιωτικοί» (“We Have Never Been Private: The Housing Project in Neoliberal Europe”)
Το αρχιτεκτονικό βιβλίο της με τίτλο «Δεν ήμασταν ποτέ ιδιωτικοί» (“We Have Never Been Private: The Housing Project in Neoliberal Europe”) παρουσίασε πρόσφατα η συντοπίτισσά μας και Διδάκτωρ Αρχιτεκτονικής Ιωάννα Πινιάρα, πρώτα στην κατάμεστη αίθουσα του Συλλόγου Αρχιτεκτονικής Αττικής στο κέντρο της Αθήνας (02/11) και έπειτα, κατόπιν πρόσκλησης, στη Σχολή Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου EPFL στη Λωζάνη της Ελβετίας (12/11).
Για το βιβλίο της, που είναι βασισμένο στη διδακτορική διατριβή που ολοκλήρωσε στη σχολή Architectural Association του Λονδίνου, δημοσιεύτηκε άρθρο στο τεύχος του Σαββατοκύριακου 15-16/11 της Εφημερίδας των Συντακτών από τον Ομότιμο Καθηγητή Αρχιτεκτονικής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου κο Δημήτρη Φιλιππίδη:
Το βιβλίο εκδόθηκε στα αγγλικά πριν από λίγους μήνες από τις αρχιτεκτονικές εκδόσεις Actar Publishers με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ωνάση. (Διατίθεται για διαδικτυακές παραγγελίες από την ιστοσελίδα του εκδότη).
Το βιβλίο αυτό, με τίτλο «Δεν ήμασταν ποτέ ιδιωτικοί», είναι βασισμένο στη διατριβή της Ι. Πινιάρα στην Architectural Association School of Architecture του Λονδίνου. Εκτός όμως της επιτροπής της διατριβής (P.V. Aureli και M.S. Giudici) με τις ριζοσπαστικές, όπως χαρακτηρίζονται εισαγωγικά, απόψεις, δηλώνεται ότι έχουν συμβάλει σ’ αυτό ως μέντορες και οι Η. Ζέγγελης και Στ. Σταυρίδης. Ένα υπόβαθρο συνολικά ικανό να εξηγήσει τις κατευθύνσεις της διατριβής.
Η Πινιάρα εντοπίζει ως στόχο της την απόκρουση του «πανταχού παρόντος» σήμερα νεοφιλελεύθερου δόγματος, που πρεσβεύει υποκριτικά ότι ο ελεύθερος ανταγωνισμός της αγοράς είναι ικανός να καθορίζει την κοινωνικοοικονομική πολιτική, μια αντίληψη που έχει άμεσες επιπτώσεις στη διαχείριση πλήθους περιοχών του ανθρώπινου βίου. Με άλλα λόγια, ότι η αγορά αυτορυθμίζεται, χωρίς να χρειαστεί την επέμβαση κρατικών μηχανισμών.
Στο πρώτο μέρος αναγνωρίζεται η λειτουργία της κατοικίας ως αντιπροσωπευτική τυπολογία της αρχιτεκτονικής στη νεοφιλελεύθερη Ευρώπη και η ιδιότητα του ιδιωτικού ως η αντίστοιχα κεντρική έννοια, που καθορίζει τον χαρακτήρα αυτής της τυπολογίας. Κι αυτό ισχύει όχι μόνο κάτω από τις σύγχρονες (εξυπακούεται, νεοφιλελεύθερες) συνθήκες, αλλά διιστορικά, οπότε η Ιωάννα Πινιάρα επεξεργάζεται μια «γενεαλογία» αυτής της κεντρικής έννοιας της ιδιωτικότητας από την αρχαιότητα ώς σήμερα.
Σε αυτή την αναζήτηση, η κρίσιμη διαπίστωση είναι ότι το κράτος πάντα διαχειριζόταν, άρα έλεγχε, τον ιδιωτικό χαρακτήρα.
Η κατεργασία του ιστορικού υλικού γίνεται μέσα από επιλεκτικά παραδείγματα θεωρητικά (φιλοσοφικές απόψεις) και πρακτικά (αρχιτεκτονικά παραδείγματα).
Στο δεύτερο μέρος ακολουθούν τρία σημερινά παραδείγματα, από Λονδίνο (συγκρότημα Barbican), Βερολίνο (πρόγραμμα ανάπλασης IBA) και Αθήνα (μονάδα κατοικίας Athens One).
Τα δύο πρώτα θεωρήθηκαν την εποχή που δημιουργήθηκαν πρωτοποριακά υποδείγματα ενός νέου τρόπου σχεδιασμού της πόλης, είτε πρόκειται για μια πρώην υποβαθμισμένη περιοχή της είτε για ολόκληρο το κέντρο της.
Ειδικά το αθηναϊκό παράδειγμα, ίσως πιο οικείο σ’ εμάς, αφορούσε στα πρώην γραφεία Δοξιάδη στον περιφερειακό του Λυκαβηττού. Εκεί, δρομολογήθηκε η μετασκευή τους σε σύγχρονα αστικά διαμερίσματα υψηλών προδιαγραφών, ικανά να προσφέρουν ένα υψηλό υπόδειγμα αστικής ζωής στην καρδιά της πόλης. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η Πινιάρα ανιχνεύει τα σημάδια της κυρίαρχης αντίληψης για την αξία του ιδιωτικού στην κατοικία, του οποίου την εξέλιξη έχει προηγουμένως παρακολουθήσει διαχρονικά. Κάτι που θεωρείται δεδομένο, ενώ ποτέ δεν ήταν. Αυτό άλλωστε βροντοφωνάζει και ο τίτλος του βιβλίου: «Δεν ήμασταν ποτέ ιδιώτες».
Βρισκόμαστε ήδη περίπου στα μέσα του βιβλίου. Η διατριβή της Πινιάρα θα μπορούσε συμβατικά να έχει κλείσει σ’ αυτό το σημείο, έχοντας διανύσει μια αναμενόμενη, για μια τέτοια θεωρητική εργασία, πορεία, πιστοποιώντας την ικανότητά της να πετύχει τον συνδυασμό του απαραίτητου θεωρητικού υπόβαθρου με ικανές προεκτάσεις προς την αρχιτεκτονική πρακτική. Καταδεικνύοντας τις τόσο προφανείς αντιφάσεις του νεοφιλελεύθερου παραδείγματος και πώς αυτές επηρέασαν αντιπροσωπευτικές προτάσεις που ανέλαβαν λίγο – πολύ τον ρόλο του υποδείγματος για πρόσφατες επεμβάσεις στον αστικό ιστό διεθνώς.
Όμως, δεν θα εξελιχθούν έτσι τα πράγματα. Η Πινιάρα θα προχωρήσει παρακάτω, θέλοντας να «βρομίσει τα χέρια της» με ένα απτό παράδειγμα κατοικίας στην Αθήνα, εφαρμόζοντας τις απόψεις που υποστηρίζει ως έναν άλλον εφικτό δρόμο με απόλυτα πρακτικούς όρους. Η ίδια τον χαρακτηρίζει στον επίλογό της αναζήτηση της «οικολογίας του ιδιωτικού».
Αν και δεν θα μπορούσε φυσικά να χτίσει το επιλεγμένο της παράδειγμα, μπορούσε όμως να το επεξεργαστεί διαχειριστικά, ως μη κερδοσκοπικό community land trust (CLT, κοινωνικό κατεπίστευμα γης), και σχεδιαστικά με μεγάλη συνέπεια και αξιοπιστία.
Η Πινιάρα εντοπίζει μέσα στον ιστό της Αθήνας έναν αριθμό από τέτοιες δυνητικά νησίδες CLT, απ’ όπου επιλέγει μια περιοχή στην Καισαριανή, που ονόμασε «Τριγωνική κοινότητα», για επεξεργασία σε διάφορα επίπεδα, τυπολογικά ώς κατασκευαστικά.
Για να λειτουργήσει το παράδειγμα, χρειάζεται να προβλεφθούν το σύστημα ένταξης του μοντέλου στον διοικητικό μηχανισμό, οι συσχετισμοί του με τις διακριτές τυπολογίες της πόλης και οι προϋποθέσεις για την εμπλοκή μιας συμμετοχικής κατασκευής στη δημιουργία του. Ετσι, όλα καταλήγουν σε έναν οδηγό δόμησης για να υλοποιηθούν τα χαρακτηριστικά «ιδιωτικά δωμάτια», που εικονογραφούν τις προηγούμενες θεωρητικές θέσεις για τη θέση του ιδιωτικού στην κατοικία.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
