Του ΘΕΟΔΩΡΟΥ Δ. ΒΑΒΙΤΣΑ
Η Παιδεία αποτελεί μία έννοια ευρεία, ο ακριβής ορισμός της οποίας είναι αρκετά δύσκολος, κάτι που έχει ως αποτέλεσμα να επικρατεί μία σύγχυση γύρω από την έννοια και το περιεχόμενό της. Ωστόσο, ο όρος «παιδεία» καταγράφεται ήδη από τις αρχές του 5ου αιώνα από τον Αισχύλο με την έννοια της ανατροφής των παίδων, και στη συνέχεια προσλαμβάνει και τη σημασία της διδασκαλίας και της εκπαίδευσης. Παρ’ όλα αυτά, η Παιδεία δεν πρέπει να ταυτίζεται με τις «συγγενικές» προς αυτήν έννοιες της αγωγής, της εκπαίδευσης και της διδασκαλίας. Η αγωγή, η εκπαίδευση και η διδασκαλία αποτελούν «μέσα», που χρησιμοποιούνται για την επίτευξη του τελικού σκοπού, της Παιδείας.
Η Παιδεία υπήρξε ανέκαθεν στο ευρύτερο περιεχόμενο και νόημα της φιλοσοφίας, όταν αυτή εκλαμβανόταν ακόμη ως καθολική επιστήμη, γι’ αυτό και η έννοια της Παιδείας –και των πλευρών της που υπεισήλθαν σε άλλες επιστήμες– θα μπορούσε να ιδωθεί κάτω από μία γενική θεώρηση φιλοσοφικής οπτικής. Φιλοσοφική θεώρηση επί του προκειμένου σημαίνει ένταξη της Παιδείας στο δομικό περιεχόμενο ενός εκ των βασικών κλάδων της φιλοσοφίας. Υπό αυτή την οπτική, η εν λόγω θεώρηση της παιδείας υπεισέρχεται σε δύο φιλοσοφικούς κλάδους: της γνωσιολογίας και της ηθικής.
Η φιλοσοφική θεώρηση της Παιδείας επομένως, όπως τη θέσαμε παραπάνω, προϋποθέτει μία αντίληψη, μία οπτική και μία προσέγγιση της γνωσιολογικής και της ηθικο-αξιακής παραμέτρου της. Επομένως, γίνεται φανερό ότι η φιλοσοφική θεώρηση της Παιδείας εκτείνεται πρωτίστως στα δύο ανωτέρω αναφερθέντα συστατικά της, δηλαδή στη γνώση και την ηθική.
Ως γνώση, στο επίπεδο της Παιδείας, εννοούμε τη δυνατότητα πρόσβασης, ελέγχου και κατανόησης των δομικών χαρακτηριστικών ενός πράγματος ή φαινομένου και την πιστοποίησή τους είτε μέσω της αντιστοίχισής τους με την πραγματικότητα είτε μέσω του παρατηρησιακού και πειραματικού τρόπου. Άρα, όταν μιλάμε για γνώση στο επίπεδο της Παιδείας, πρέπει να την εννοούμε ως μάθηση ή εξοικείωση πραγμάτων, που επιτυγχάνεται τόσο στον στενό κύκλο των μελών της οικογένειας, όσο και στον ευρύτερο κύκλο της κοινωνίας των επικοινωνούντων με το παιδί. Κυρίως όμως εννοούμε τη γνώση που παρέχεται, μεταβιβάζεται και προσλαμβάνεται από το παιδί, με εσωτερικό ιεραρχικό και συστηματικό τρόπο, μέσα από τον συγκροτημένο και θεσμοποιημένο μηχανισμό που είναι το σχολείο.
Το δεύτερο σκέλος της Παιδείας, η ηθική, συνδυάζεται στενά με τη γνώση και αναπτύσσεται παράλληλα με αυτήν από την παιδική έως την εφηβική ηλικία. Κατά την άποψή μας, η σύνδεση γνώσης και ηθικής δεν καταλήγει σε έναν έλεγχο εκατέρωθεν, ισότιμο ή ετεροβαρή, η ηθική παρεμβαίνει σε οριακές καταστάσεις εφαρμογής της γνώσης, ενώ η γνώση ρυθμίζει σε μεγάλο βαθμό τις ηθικές αξιώσεις, καταστάσεις και θεσμούς, αλλά αφήνει, εν τέλει, ένα σημαντικό μέρος αυτόνομης βουλητικής σύνθεσης και απόφασης. Αυτή είναι και η πιο σημαντική διαφορά και διάκριση μεταξύ των δύο, η οποία αφενός επιτρέπει τη λειτουργία της αυτονομίας της βούλησης, και αφετέρου περιορίζει την ελεγκτική και καθοδηγητική παρέμβαση της γνώσης. Η ηθική επιπλέον περιλαμβάνει και το σύνολο του αξιακού συστήματος της κοινωνικής δραστηριότητας των ατόμων και συντάσσεται, προσαρμοζόμενη ιστορικά, στην εξελικτική πορεία του ίδιου του ανθρώπου.
Από τα παραπάνω τεκμαίρεται πως, όταν μιλάμε για φιλοσοφική θεώρηση της Παιδείας, προκειμένου να οριοθετήσουμε την έννοια της Παιδείας, αναφερόμαστε σε δύο πολύ μεγάλα μεγέθη, που το ένα χαρακτηρίζει το άλλο ως εξής: η φιλοσοφία, ως απότοκος της παλαιότερης καθολικής επιστήμης που περιελάμβανε παν το επιστητό, μπορεί να χαρακτηρίζει και την Παιδεία, ιδιαίτερα σε θέματα μεθοδολογίας και ελέγχου του γενικότερου περιεχομένου της, καθώς συνδέονται και συνδυάζονται στα δύο θεμελιώδη χαρακτηριστικά τους που περιγράψαμε παραπάνω: στη γνώση και την ηθική. Και είναι ακριβώς αυτή η εγγενής γνωσιολογική και ηθικο-αξιολογική φύση της Παιδείας, που ταυτίζει την έννοιά της με τα ανώτερα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του ατόμου.
*O Θεόδωρος Δ. Βαβίτσας είναι Δάσκαλος, MSc Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
