Επιμέλεια Νικολάου Κατοίκου
Το κείμενο που ακολουθεί, είναι ολόκληρο το κύριο άρθρο τού φιλολογικού Περιοδικού «Νέα Παιδεία» (τεύχος 151, Αύγ.-Σεπτ.-Οκτ. 2014), γραμμένο από τον Σύμβουλο αυτής της έκδοσης Κων. Μπαλάσκα. Πραγματεύεται ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα της Εκπαίδευσής μας πρωτίστως, αλλά και γενικότερα της κοινωνίας μας. Χωρίς την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης κανένας τομέας της ζωής δεν μπορεί να προχωρήσει.
Ο συνάδελφος Κων. Μπαλάσκας επισημαίνει ότι τέσσερις είναι οι κυριότεροι εχθροί της κριτικής σκέψης: Η σχολική παπαγαλία, ο δογματισμός, ο φανατισμός τών ιδεολογιών και τα αυταρχικά καθεστώτα. Οι δύο πρώτοι εχθροί ενδημούν στην Εκπαίδευσή μας και τη ζημιώνουν αφάνταστα. Ο αρθρογράφος προτείνει την καλλιέργεια του διαλόγου, που σέβεται την «άλλη άποψη» και βασίζεται στη λογική επιχειρηματολογία. Είναι ο λεγόμενος «σωκρατικός διάλογος», γνωστός ήδη από την Κλασική Αρχαιότητα.
Περαίνοντας το εισαγωγικό τούτο σημείωμα, αρκούμαι στο να παρατηρήσω ότι ειδικά ο τηλεοπτικός διάλογος στη χώρα μας αποτελεί συνήθως παράδειγμα προς αποφυγήν, και στη συνέχεια σας αφήνω να διαβάσετε «κριτικά» το κείμενο του Κων. Μπαλάσκα:
Ν.Κ.
Η κριτική σκέψη και οι εχθροί της
Του φιλολόγου Κων. Μπαλάσκα
Μιλάμε συχνά για την κριτική σκέψη, τη σημασία της, την ανάγκη τής καλλιέργειάς της στο σχολείο. Λέμε πως η καλλιέργεια και η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης πρέπει να είναι βασικός σκοπός τής εκπαίδευσης του ανθρώπου, προσθέτοντας ότι το σχολείο δυστυχώς δεν φροντίζει ιδιαίτερα γι’ αυτό, δεν ενισχύει το διάλογο και την προσωπική άποψη. ότι το σχολείο θητεύει κυρίως στην «παπαγαλία»-εχθρό τής κριτικής σκέψης.
Η «παπαγαλία» στο σχολείο είναι βέβαια εχθρός τής κριτικής σκέψης αλλά όχι ο μόνος, ούτε ο χειρότερος. Πιο μεγάλος εχθρός είναι ο δογματισμός, ο δογματικός λόγος τού δασκάλου (και του βιβλίου), που συχνά αποφαίνεται, χωρίς να αιτιολογεί, χωρίς να τεκμηριώνει, χωρίς να αποδεικνύει, χωρίς να επιχειρηματολογεί λογικά, που υποστηρίζει ή αρνείται κάτι με τρόπο αξιωματικό και απόλυτο χωρίς ερωτηματικό, χωρίς συζήτηση, χωρίς να αφήνει καν περιθώριο στο νομίζω, στο ίσως, στο σχεδόν, στο συνήθως και στις παρόμοιες λέξεις, που περιορίζουν κάπως τον απόλυτο χαρακτήρα τού ισχυρισμού.
Συναφής προς τον δογματισμό εχθρός τής κριτικής σκέψης είναι η ιδεολογία (θρησκευτική, πολιτική ή άλλη), όταν οι πιστοί της την ασπάζονται με ζήλο και την υπηρετούν με αφοσίωση και φανατισμό, χρησιμοποιώντας την «ξύλινη» γλώσσα με τα κλισέ και τα συνθήματα και απορρίπτοντας μετά βδελυγμίας ό,τι αντιτίθεται ή διαφέρει. Καλοί είναι μόνο «οι δικοί μας», καλά είναι μόνο αυτά που λένε και πράττουν οι δικοί μας. Κακοί είναι «οι άλλοι». Τα λόγια, οι πράξεις, οι προθέσεις τους. Χρέος τού οπαδού, του πιστού είναι να χειροκροτεί και να επαινεί τους ιδεολογικά προσκείμενους, να καταγγέλλει και να προπηλακίζει όσους έχουν διαφορετικές από τις δικές του πεποιθήσεις. Όμως, ο a priori υμνητικός ή καταγγελτικός λόγος δεν είναι γνώρισμα του κριτικά σκεπτόμενου ανθρώπου.
Ο κριτικά σκεπτόμενος άνθρωπος ξέρει ότι «περί παντός πράγματος δύο λόγοι εισίν, αντικείμενοι αλλήλοις» (Πρωταγόρας). Για κάθε πράγμα δηλαδή υπάρχουν δύο αντίθετες όψεις, απόψεις. Μπορεί κάποιος εξετάζοντας (κρίνοντας) να δεχθεί τη μια ή την άλλη άποψη, αλλά μπορεί και να συνθέσει θετικά στοιχεία τής μιας και της άλλης, υπερβαίνοντας έτσι χρονίζουσες πολεμικές καταστάσεις, εγκλωβισμένες στον διχασμό και στην πόλωση. Η κριτική σκέψη λοιπόν βοηθάει στην άμβλυνση των προβλημάτων και στην επίλυσή τους με βάση την αμοιβαία κατανόηση.
Τέλος, εχθροί τής κριτικής σκέψης είναι τα ποικιλόμορφα και πολυώνυμα αυταρχικά συστήματα, τα κλειστά στρατόπεδα-οργανώσεις ή οι μονόδρομοι μηχανισμοί διαμόρφωσης και διαβουκόλησης της κοινής γνώμης, όπως τα ΜΜΕ. Επομένως, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα του καιρού, με τους φονταμενταλισμούς-ταλιμπανισμούς στην Ανατολή και την αναβίωση των αυταρχικών μορφωμάτων στη Δύση (και στην Ελλάδα), αντιτίθεται στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης. Αυτό καθιστά περισσότερο επιτακτική την ανάγκη για καλλιέργεια της κριτικής σκέψης στο σχολείο μέσω τών προγραμμάτων, των βιβλίων, των μεθόδων, της διδασκαλίας. Διότι η κριτική σκέψη (και στάση) οδηγεί στη χειραφέτηση και στην αυτονομία, δηλαδή στη διαμόρφωση των «ελεύθερων και υπεύθυνων πολιτών», πράγμα που επιτάσσει το Σύνταγμα και το δημοκρατικό μας πολίτευμα.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
