Πνευματικές υποθήκες τριών Ελλήνων διανοητών

Επιμέλεια Νικολάου Κατοίκου

1. Η ευθύνη των Ελλήνων

Η ευθύνη τών Ελλήνων έχει πάντα το ίδιο βάρος, όποιες κι αν είναι οι ιστορικές περιστάσεις, που τους καλούν να επιβεβαιώσουν την ελληνικότητά τους, να πουν Ναι στον εαυτό τους και Όχι στην αλλοτρίωση της ψυχής τους. Αλλά και οι ιστορικές περιστάσεις, που μας καλούν σήμερα ή θα μας καλέσουν αύριο να πούμε το μεγάλο Ναι και το μεγάλο Όχι, ποιος μπορεί να πει ότι είναι λιγότερο κρίσιμες, λιγότερο οριακές, από εκείνες του 1453 ή του 1821;

Η ιστορία τής ανθρωπότητας μέσα σε λίγες δεκαετίες άλλαξε χρόνο και διαστάσεις. Ο βηματισμός της έγινε πολύ ταχύτερος, τόσο που δεν μπορεί πια να υπολογισθεί με τα παλαιά μέτρα γενεών ή και αιώνων. Ο χώρος, που μέσα του διαδραματίζονται τα ιστορικά γεγονότα, έγινε πολύ πιο στενός, τόσο που δεν μπορεί πια να υπολογισθεί με τα προαιώνια μέτρα ηπείρων και ωκεανών. Ποτέ το παρόν δεν ήταν τόσο φευγαλέο, όσο είναι σήμερα. ποτέ το αύριο τόσο άγνωστο. Έχει και το άγνωστο τις διαβαθμίσεις του. Τώρα φτάνει ώς το λογικά πιο ασύλληπτο.

Έτσι, η ευθύνη για τη διατήρηση της ταυτότητάς μας -του καθενός μας ως ατομικής ταυτότητας και όλων μας ως εθνικής ταυτότητας- είναι ίσως πολύ βαρύτερη από την ευθύνη τών Ελλήνων σε οποιαδήποτε παλαιότερη εποχή.

Ο μέγας κίνδυνος δεν έρχεται από έξω. Έρχεται από μέσα μας. Οι ιαχές τών αλλοφύλων δεν ακούγονται έξω από τα τείχη. Δεν κινδυνεύουμε να υποδουλωθούμε, κι αν ακόμη σημειωθεί ένας τέτοιος κίνδυνος. είναι πολύ μικρότερος από τον κίνδυνο να αλλοτριωθούμε, να χάσουμε, χωρίς καν να μας απειλήσει ή και να μας υποδουλώσει άλλος λαός, την εθνική μας ταυτότητα.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ

2. Ο αληθινός πνευματικός άνθρωπος

Ο αληθινός πνευματικός άνθρωπος ανήκει σε έναν χώρο περιωπής. Κατέχει μια ζωντανή πολυμάθεια, μια πολλαπλή ικανότητα, βάθος και πλάτος απόψεων. Και την αδιάκοπη αγρύπνια τού νου.

Σιμώνοντάς τον, καταλαβαίνεις πως προσεγγίζεις μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα ή μια προσωπικότητα «εν πορεία». Δεν αισθάνεται μόνο, δεν εκφράζει μόνο, μα και στοχάζεται ο αληθινός πνευματικός άνθρωπος. Το διάστημα, όπου ενεργεί, είναι ένα διάστημα ελευθερίας.

Φιλόσοφος, ιστορικός, βιολόγος, ποιητής ή πεζογράφος, δραματουργός ή ζωγράφος ή γλύπτης ή αρχιτέκτονας είναι αληθινός πνευματικός άνθρωπος, όταν δεν ασκεί το έργο του σαν απλή βιοτεχνική ασχολία, όταν δεν είναι δηλαδή επαγγελματίας της επιστήμης ή της Τέχνης. Όταν δεν είναι ο άνθρωπος που ξέρει (απλώς) να μεταδώσει ένα ποσοστό γνώσεων ή να γράψει μια επαρκή σελίδα ή να εικονίσει ένα δέντρο ή ένα ακρογιάλι, αλλά όταν μέσω όλων αυτών έχει τη δύναμη να εκφράσει την αιώνια παλίρροια του πνεύματος.

Ι. Μ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ (1901-1982)

3. Οι διανοούμενοι και το χρέος τους

Κάτω από το καθεστώς μιας τόσο δεινής χρεοκοπίας τού ανθρωπισμού, κάποιοι διανοούμενοι σεμνύνονται να παρασταίνουν τους ελεύθερους ανθρώπους. Αλλά η ελευθερία δεν είναι γι’ αυτούς παρά μια ουσιαστική αναρχία, ένας μηδενισμός μυστικός. Μιλούν για ελευθερία κι εννοούν τον χωρίς αρχές άνθρωπο, τον άνθρωπο που δεν πόνεσε εσωτερικά, για να πλάσει ένα «πιστεύω», για να δώσει μιαν υπεύθυνη ερμηνεία σε ολόκληρο τον κόσμο.

Εν ονόματι αυτής της ελευθερίας δικαιώνεται η αδιάκοπη πνευματική μετακίνηση του ανθρώπου από αρχή σε αρχή, από ιδανικό βίου σε άλλο ιδανικό. Δικαιώνεται η αδιάκοπη μεταβολή τών αντιλήψεών του για τη ζωή και τον προορισμό του. Από στέρεη και αποσαφηνισμένη προσωπικότητα γίνεται ένας φερέοικος, άχρωμος και χωρίς χαρακτήρα, ρευστός κι έτοιμος να πάρει το σχήμα τού γύρω του κόσμου, ή στις καλύτερες περιπτώσεις να δώσει μια νέα εκδοχή τού εαυτού του και της ζωής, που δεν θα αργήσει εν ονόματι της ελευθερίας να εγκαταλείψει. Λησμονούν οι ευγενείς υπέρμαχοι της τιμιότατης ελευθερίας πως και η ελευθερία έχει την αιτιοκρατία της, τους πνευματικούς στόχους, την αρετή, το αγαθό.

Αλλά λίγοι είναι εκείνοι οι διανοούμενοι που αντικρίζουν ουσιαστικότερα το μέγιστο πρόβλημα της εσωτερικής ελευθερίας τού ανθρώπου με σοβαρότητα και πάθος. Οι πολλοί, οι πλείστοι, εκδηλώνουν την αντίληψη πως είναι ελεύθεροι, πως δεν έχουν υποχρέωση να είναι συνεπείς προς καμίαν αρχή και πως δεν λογαριάζουν το χρέος τού να αποδώσουν μέσα στη ζωή ως προσωπικότητες πνευματικές, οδηγητικές τών πολλών, ενισχυτικές τών ελαχίστων τού πνεύματος που βρίσκονται στις κορφές. Καμιά τέτοια εσωτερική ανησυχία. Καμιά ευλογημένη όρεξη να ερευνήσουν την παρουσία τους και τον σκοπό της στον κόσμο αυτό. Καμιά πείνα και καμιά δίψα για το ουσιώδες, για το αυθεντικό, για το τέλειο.