Η γιορτή της Παναγίας στη Μακεδονία

Μελωδίες από τον Πόντο και μνήμες από τη μεταφορά της εικόνας της Παναγίας Σουμελά από την Τραπεζούντα στο Βέρμιο αναβιώνουν στην ομώνυμη μονή κοντά στη Βέροια, κάθε Δεκαπενταύγουστο στην γιορτή της Παναγίας. Πλήθη προσκυνητών αναζητούν τη χάρη Της στα προσκυνήματα της Μακεδονίας, ενώ μια εντυπωσιακή πομπή οδηγούν καβαλάρηδες με καλοστολισμένα άλογα στην Μονή της Παναγίας του Μικροκάστρου κοντά στη Σιάτιστα.

Στο περιβόλι της Παναγίας, όπως έχει επικρατήσει να ονομάζεται το Άγιον Όρος, κορυφώνονται οι εορτασμοί της Κοίμησης της Θεοτόκου με το παλιό ημερολόγιο. Τις παρακλήσεις, τις αγρυπνίες και τις ψαλμωδίες, που εντυπωσιάζουν με τη μυσταγωγία και την κατάνυξή τους, ακολουθούν γιορταστικά τραπέζια για όλους τους μοναχούς και τους επισκέπτες, με κυρίαρχο έδεσμα το ψάρι, ακολουθώντας το τυπικό της μοναστικής πολιτείας του Άθω.

Η Παναγία Σουμελά

«Η Παναγία Σουμελά είναι το προπύργιο και ο τόπος όπου συναντάται ο ποντιακός ελληνισμός. Από τη στιγμή που οι Πόντιοι ήρθαν στον ελλαδικό χώρο και δεν μπορούσαν τα χρόνια εκείνα να πάνε να τιμήσουν την Παναγία Σουμελά, στο όρος Βέρμιο δημιουργήθηκε η μονή της Παναγίας Σουμελά με τη θαυματουργή εικόνα που έφεραν στον ελλαδικό χώρο και με το σημείο του σταυρού των Κομνηνών» επισημαίνει στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο καθηγητής του Τμήματος Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Μιχαήλ Τρίτος.

Όπως τονίζει, στην περιοχή του Βερμίου κάθε χρόνο τελείται η πανηγυρική θεία λειτουργία από τον μητροπολίτη της Βέροιας, με τη συμμετοχή και άλλων ιεραρχών, και στη συνέχεια γίνεται κτητορικό μνημόσυνο και κατάθεση στεφάνων στην προτομή του Αλέξανδρου Υψηλάντη. «Εκεί συγκεντρώνεται όλος ο ποντιακός ελληνισμός. Είναι μια μέρα πανηγυριού, μια μέρα μνήμης, μια μέρα ιστορικής αυτοσυνειδησίας» προσθέτει.

Σημειώνεται ότι το προσκύνημα της Παναγίας Σουμελά στο Βέρμιο ξεκίνησε το 1951, χρονιά που εγκαταστάθηκε η ιστορική εικόνα στη νέα της κατοικία. Την εικόνα είχε μεταφέρει από το Μοναστήρι του όρους Μελά του Πόντου ο αείμνηστος Αρχιμανδρίτης Αμβρόσιος Σουμελιώτης, το 1931.

Στο Πανελλήνιο Ιερό Προσκύνημα της «Παναγίας Σουμελά» φυλάσσονται, επίσης, ο βαρύτιμος και ευμεγέθης Σταυρός, που φέρει Τίμιο ξύλο, δωρεά του αυτοκράτορα Εμμανουήλ Γ΄(1390-1417) του Μεγαλοκομνηνού προς την παλαίφατη Πατριαρχική Μονή της Παναγίας Σουμελά του Πόντου και το χειρόγραφο Ευαγγέλιο, του Οσίου Χριστοφόρου, ηγουμένου της Μονής της Παναγίας Σουμελά του Πόντου (644), τα οποία είχε φέρει ο Αμβρόσιος Σουμελιώτης, επίσης το 1931.

Εκεί βρίσκεται και ο ενεπίγραφος χρυσοκέντητος Επιτάφιος της Μονής Σουμελά, που παραχωρήθηκε στη Μονή από το Μουσείο Μπενάκη το 1997. Στο σκευοφυλάκιο της Μόνης φυλάσσονται και άλλα κειμήλια επισκέψιμα από το κοινό.

Το έθιμο των καβαλάρηδων

Τον Δεκαπενταύγουστο, πάνω από διακόσια άλογα, καλοστολισμένα και καλοταϊσμένα ξεκινούν με τους καβαλάρηδές τους μια εντυπωσιακή πομπή προς την Ιερά Μονή της Παναγίας του Μικροκάστρου για να την προσκυνήσουν, στους ήχους του τραγουδιού «λάμπουν τα χιόνια στα βουνά, λάμπουν και τα λαγκάδια». Οι καλύτερες παρέες των καβαλάρηδων βραβεύονται, υπό το βλέμμα του πλήθους των επισκεπτών που καταφθάνουν κάθε χρόνο στη Σιάτιστα για να το δουν από κοντά.

Το έθιμο, σύμφωνα με τους λαογράφους, καθιερώθηκε την περίοδο της τουρκοκρατίας, καθώς ο πληθυσμός ένιωθε την ανάγκη να διατρανώσει την λεβεντιά του, αλλά και την ελπίδα για την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού.

«Πάντα η Ορθοδοξία ευλογεί τον λαϊκό πολιτισμό και πάντα με το τελετουργικό της εκκλησίας συνδέονται και λαϊκά δρώμενα, όπως είναι οι καβαλάρηδες της Σιάτιστας» επισημαίνει ο κ. Τρίτος.

Στις 23 Αυγούστου οι εορτασμοί στο Άγιον Όρος

«Το Άγιον Όρος γιορτάζει με ξεχωριστή ευλάβεια και τιμή την Υπεραγία Θεοτόκο γιατί είναι πραγματικά το περιβόλι της Παναγίας. Η μοναστική κοινότητα ακολουθεί το παλαιό ημερολόγιο και στις 23 Αυγούστου γιορτάζει την Κοίμηση της Θεοτόκου, το “Πάσχα του καλοκαιρού”, όπως το περιέγραψε ο συγγραφέας και ζωγράφος Φώτης Κόντογλου» αναφέρει χαρακτηριστικά ο καθηγητής του τμήματος Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας.

Από τη νύχτα γίνονται αγρυπνίες στις οποίες ψάλλονται ψαλμωδίες για την Παναγία. Ακολουθεί σε όλα τα μοναστήρια πανηγυρική γιορταστική τράπεζα για όλο τον κόσμο, μοναχούς και επισκέπτες.

«Οι αγιορείτες μοναχοί, από τη στιγμή που παίρνουν το σχήμα και μέχρι την ώρα της αποδημήσεώς τους στη βασιλεία των ουρανών, δεν θα ήταν δυνατόν να μην προσκυνούν τη χάρη της Παναγίας και να ζητούν τη βοήθειά Tης για τη σωτηρία της ψυχής τους και τη σωτηρία όλου του κόσμου.

Τα προσκυνήματα στη Μακεδονία

Εκτός, όμως, από το πιο γνωστό προσκύνημα, εκείνο της Παναγίας Σουμελά, υπάρχουν και πολλά άλλα στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας. Στο Παγγαίο όρος βρίσκεται η Ιερά Μονή Εικοσιφοίνισσας που αποτελεί πόλο έλξης πιστών οι οποίοι καταφθάνουν εκεί για να προσκυνήσουν την αχειροποίητο εικόνα της Θεοτόκου. Βρίσκεται στο δρόμο Καβάλας – Σερρών, στα όρια των δύο νομών, αμέσως μετά την Κορμίστα σε μια κατάφυτη τοποθεσία και σε υψόμετρο 743 μέτρων.

Η Μονή Παναγίας Γουμένισσας στο νομό Κιλκίς υπήρξε η αφορμή για να δημιουργηθεί εκεί η μικρή ομώνυμη πόλη. Το σημαντικότερο αντικείμενο της μονής είναι η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Γουμένισσας έργο του 13ου αιώνα μ.Χ. η οποία τιμάται τέσσερις φορές το χρόνο.

Η Μονή Παναγίας Δοβρά στην Καλή Παναγιά Ημαθίας ιδρύθηκε το 12ο αιώνα. Φιλοξενεί τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Δοβρά ενώ το μοναστήρι πανηγυρίζει και κατά την εορτή της Ζωοδόχου Πηγής εξαιτίας του αγιάσματος που υπάρχει στο χώρο.

Στο Λευκώνα Σερρών λειτουργεί η Μονή της Παναγίας Βύσσιανης όπου βρίσκεται η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας. Η παράδοση λέει ότι την είχε εντοπίσει ένας γεωργός και στο σημείο εκείνο χτίστηκε μια εκκλησία.

Ο καθηγητής Μιχαήλ Τρίτος δεν παραλείπει να αναφέρει και την Μονή Μολυβδοσκέπαστου στη μητρόπολη Κόνιτσας αλλά και την Παναγία Χρυσοβίτσα στο Μέτσοβο, έργο του Ευαγγελιστή Λουκά.