Το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε όλοι μας είναι ποιόν σκοπό υπηρετεί το μάθημα των Θρησκευτικών σήμερα στο σχολείο και τι χαρακτήρα θα έχει. Κατά καιρούς προκύπτουν έντονοι προβληματισμοί, ενστάσεις, ερωτήματα, αμφισβητήσεις κτλ. σχετικά με το μάθημα των θρησκευτικών, όπως και πρόσφατα με το νέο ΦΕΚ[1] του 2025, για το νέο μάθημα της «Ηθικής»[2], το οποίο αντικαθιστά τα θρησκευτικά για τους απαλλασσόμενους μαθητές στα σχολεία, και όλα αυτά μέσα σε μία κοινωνία, στην οποίαν η πολιτισμική και η θρησκευτική παράδοση έχει μία τέτοια πνευματική εμβέλεια, που ξεπερνά τα όρια της ελληνικής επικράτειας.
Ένας από τους βασικούς σκοπούς της εκπαίδευσης που παρέχει το σύγχρονο σχολείο είναι και η ανάπτυξη των μαθητών ως υπεύθυνων πολιτών. Πολλές φορές ακούγονται γνώμες από ειδικούς και μη, εκφράζοντας με επιθετικό και δογματικό τρόπο και διακηρύσσοντας, ότι η θρησκευτική αγωγή αποτελεί, ανασταλτικό παράγοντα στην πορεία του παιδιού προς την αυθυπαρξία, την ωριμότητα και την κριτική σκέψη, και ότι πρέπει να εξοβελισθεί από το σύγχρονο σχολείο.[3] Είναι βέβαιο ότι πίσω από τέτοιες στάσεις βρίσκεται μια ιδεολογική στρέβλωση, μια εμμονή σε αβάσιμες, σχεδόν απόψεις περί θρησκείας, που ταυτίζουν μονομερώς με συντηρητισμό και σκοταδισμό. Ακριβώς στο σημείο αυτό εντοπίζεται η συνεισφορά του Μαθήματος των Θρησκευτικών, το οποίο, για να ανταποκριθεί στην απαίτηση αυτή, είναι αναγκαίο για παιδαγωγικούς λόγους να έχει ένα σημείο αναφοράς ως προοπτική ερμηνείας της πραγματικότητας.[4]
Αναφέρει ο καθηγητής Νικόλαος Ματσούκας «Στο θρησκευτικό μάθημα επικάθησαν δυο τεράστιοι και δυσκίνητοι ογκόλιθοι: ο ηθικισμός και ο απομονωτισμός από τις άλλες επιστήμες, μια και ακόμη και σήμερα από ορισμένους τουλάχιστον θεολόγους η επιστήμη αντιμετωπίζεται με καχυποψία από την μια μεριά και η πίστη θεωρείται κάτι που δεν έχει σχέση με την πολιτιστική και ιστορική γνώση από την άλλη»[5] και εξακολουθούν να διατηρούν την ισχύ τους μέχρι και σήμερα, από το 1981, που διατυπώθηκαν για πρώτη φορά από τον καθηγητή. Πολλές φορές, τα κείμενα των Πατέρων της Εκκλησίας, όπως αυτά του Διονυσίου του Αρεοπαγίτη ή του Μαξίμου του Ομολογητού, μελετώνται και εξετάζονται επιστημονικά σε όλο τον κόσμο.
Παρόλα αυτά, στην Ελλάδα, η φιλοσοφία και ο τρόπος σκέψης που προέρχονται από αυτά τα κείμενα συχνά αμφισβητούνται.[6] Για το σκοπό αυτό απαιτείται να μην έχει ξύλινη γλώσσα, ηθικιστική και κανονιστική εμμονή αλλά, παραμερίζοντας τον οποιοδήποτε κατηχητικό και απολογητικό προσανατολισμό, επιβάλλεται να συνδέεται με τα σύγχρονα υπαρξιακά και κοινωνικά προβλήματα του ανθρώπου της εποχής μας, να συναντά με σεβασμό και κατανόηση τον άλλο στο πρόσωπο του ετερόδοξου, του ετερόθρησκου, του αδιάφορου.[7]
Η «νομιμοποίηση» του Μαθήματος των Θρησκευτικών στο πλουραλιστικό Σχολείο του σήμερα.
Η Καρδία είναι στο ερώτημα τι χαρακτήρα θα έχει το μάθημα των Θρησκευτικών στο σημερινό πλουραλιστικό σχολείο. Ξεκάθαρα στο παραπάνω ερώτημα η απάντηση είναι ότι πρέπει να έχει μορφωτικό χαρακτήρα, διότι το μάθημα των θρησκευτικών προσεγγίζει τη δημόσια λειτουργία του θρησκευτικού γεγονότος, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο η θρησκευτική εμπειρία εμφανίζεται ως ζήτημα που απασχολεί τον δημόσιο διάλογο.
Σε ένα πλουραλιστικό και ουδέτερο σχολείο το μάθημα των θρησκευτικών δεν νομιμοποιείται ως μέσο κατήχησης, αλλά ως αναγκαίο εργαλείο για την κατανόηση των σύγχρονών κοινωνικών δυναμικών. Προφανώς, η «καλλιέργεια της θρησκευτικής συνείδησης» δεν ταυτίζεται με την κατήχηση. Κατήχηση και Μάθημα των Θρησκευτικών εκτυλίσσονται ως σημαντικές, αλλά παράλληλες, δραστηριότητες, με την κάθε μία να διεκδικεί τον δικό της χώρο.[8] Το μάθημα των θρησκευτικών υλοποιείται στο σχολείο, το οποίο είναι ένα θεσμικό πλαίσιο της Πολιτείας. Η κατήχηση προσφέρεται στην ενορία, άρα είναι οργανικά ενταγμένη στη ζωή της εκκλησίας και ενέχει έναν χαρακτήρα μυσταγωγικό.[9]Αδιανόητο είναι να τίθεται ζήτημα παιδαγωγικής και μορφωτικής σπουδαιότητας ή προτεραιότητας μεταξύ των προσφερόμενων μορφωτικών αγαθών. Μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι ή άλγεβρα είναι σημαντικότερη από τη γεωμετρία; Ή ότι το μάθημα της ιστορίας είναι σημαντικότερο από το μάθημα των καλλιτεχνικών; Η απάντηση είναι όχι για αυτό και το μάθημα των θρησκευτικών χρειάζεται για όλους ανεξαίρετα (πιστούς, ετερόδοξους, αθέους κλπ), ως υποχρεωτικό μάθημα (γενικής παιδείας).
Στην παιδαγωγική θεωρία του Dietrich Benner, το θρησκευτικό φαινόμενο αποτελεί ένα οργανικό και λειτουργικό τμήμα της δημόσιας σφαίρας.[10] Ξεκάθαρα ο μαθητής στο δημόσιο σχολείο θα πρέπει να διδαχθεί βασικούς πολιτισμούς και θρησκεύματα που επηρεάζουν στον ευρύτερο χώρο της κόσμο – πόλεως, είναι ένα προπαρασκευαστικό στάδιο εισόδου στον δημόσιο χώρο και λαμβάνει υπόψη του όλες τις απαιτήσεις σε έναν πλουραλιστικό δημόσιο χώρο. Μέσα από αυτήν την θέαση των πραγμάτων το μάθημα των θρησκευτικών εστιάζει όχι την καλλιέργεια θρησκευτικών πεποιθήσεων, αλλά στην καλλιέργεια της δεξιότητας διαλόγου και επικοινωνίας αναφορικά με θρησκευτικές πεποιθήσεις. Το σχολείο σε προσφέρει την μάθηση των μαθηματικών διότι είναι αναγκαίο για την κοινωνία, δεν σου προσφέρει όμως και την αγάπη – πίστη για τα μαθηματικά , έτσι είναι και με το μάθημα των θρησκευτικών. Δεν είναι δυνατόν ο σύγχρονος άνθρωπος να μην γνωρίζει το φαινόμενο της θρησκείας (όπως δεν είναι δυνατό να μην γνωρίζει πρόσθεση).
Ο μαθητής μέσα από το μάθημα των θρησκευτικών θα είναι προετοιμασμένος και θα έχει καλλιεργήσει ικανότητες , επί την βάσει των οποίων θα είναι σε θέση να διαλέγεται σε ένα πλουραλιστικό κοσμοθεωρητικά περιβάλλον για τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις, χρησιμοποιώντας επιχειρήματα που «αντέχουν» στην κριτική και στα κριτήρια που θέτει ο δημόσιος χώρος σήμερα.[11] Το κάθε σχολικό μάθημα είναι ανοιχτό στον διάλογο αναζητώντας την ιδιαίτερη ταυτότητά του σε σχέση με την ετερότητα. Αν μπορεί να κάνει κάτι ο καθηγητής στο μάθημα των θρησκευτικών είναι να δώσει Ελπίδα κι αυτός, εξ άλλου δεν κατέχει τίποτα παραπάνω. Να δώσει στους νέους μίαν υποψία, να δημιουργήσει ένα ρήγμα στην τρέχουσα κάκιστη γνώμη για την Εκκλησία.[12] Τότε το θρησκευτικό μάθημα είναι ο οδοδείκτης στην πορεία προς εκείνη την ελευθερία, η οποία δεν είναι δικό μας κατόρθωμα, αλλά δώρο του ουρανού.
Το δώρο αυτό βγάζει από το είναι μας όλες εκείνες τις δημιουργικές δυνάμεις, που κάνουν τη ζωή μας, μέσα στον δημόσιο χώρο, αγώνα για την ελευθερία, την αλληλεγγύη και την κοινωνική δικαιοσύνη. Σε αυτόν τον τρόπο του υπάρχειν, ο άνθρωπος γεύεται τη ζείδωρο θεϊκή παρουσία, διαρρηγνύει τα δεσμά της ατομικότητας και του εγωκεντρισμού, και αναδεικνύεται σε πρόσωπο που αγκαλιάζει ολόκληρη την κτίση.[13]
π. Νικόλαος Σ. Χαρίσης
[1] Υπουργική Απόφαση 150115/Δ1/2025 – ΦΕΚ 6316/Β/25-11-2025
Πρόγραμμα Σπουδών για το μάθημα της Ηθικής στις Γ, Δ, Ε και ΣΤ τάξεις Δημοτικού Σχολείου.
[2] Ψήφισμα του Τμήματος Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (Ε.Κ.Π.Α.), για τη διδασκαλία «Εναλλακτικού Μαθήματος» με περιεχόμενο την «Ηθική» για τους μαθητές που απαλλάσσονται από το Μάθημα των Θρησκευτικών, το οποίο ελήφθη ομοφώνως κατά τη Συνεδρίαση της Έκτακτης Συνέλευσης του Τμήματος Θεολογίας της 5ης Φεβρουαρίου 2026. https://www.theol.uoa.gr/fileadmin/depts/theol.uoa.gr/www/uploads/2026.02.05.PSIFISMA_TTHL_THSCH_EKPA.pdf
[3] Κωνσταντίνος Ζ. Δεληκωσταντής, «Σταθερές της σχολικής θρησκευτικής αγωγής στην Ελλάδα.» Μονόλογος; Επίλογος; Ή Διάλογος; (επιμ. Αθανάσιος Β. Στογιαννίδης), εκδ. Ακρίτας 2024,σελ. 67.
[4] Αθανάσιος Β. Στογιαννίδης, «Το Μάθημα των Θρησκευτικών στη Δημόσια Εκπαίδευση:
ένα Μάθημα Θέσεων, Στοχασμού και Ερμηνείας,» Ηλεκτρονικό Περιοδικό τμήμα Θεολογίας Α.Π.Θ. σελ.41.
[5] Νίκος Ματσούκας, «Θεολογική Θεώρηση των σκοπών του Θρησκευτικού Μαθήματος , Μια πρόταση για το πως να αλλάξει η διδασκαλία του μαθήματος των θρησκευτικών στα σχολεία.» Σύναξη 1 (1982) σελ.36.
[6] Στογιαννίδης Β. Αθανάσιος, ό.π «Το Μάθημα των Θρησκευτικών στη Δημόσια Εκπαίδευση:
ένα Μάθημα Θέσεων, Στοχασμού και Ερμηνείας», σελ.43.
[7] Σταύρος Γιαγκάζογλου. Το Μάθημα Των Θρησκευτικών Στη Δημόσια Εκπαίδευση Φυσιογνωμία, σκοποί, περιεχόμενο, νέα βιβλία, διαθεματική προσέγγιση, ευρωπαϊκή προοπτική, θεολογία της ετερότητας. σελ.5
[8] Κωνσταντίνος Ζ. Δεληκωσταντής , «Πρόλογος στο βιβλίο Σχολική Παιδεία, Μάθημα Των Θρησκευτικών Και Δημόσιος Χώρος Αναστοχαστική ιχνηλασία στην παιδαγωγική θεωρία του Dietrich Benner», Στογιαννίδης Β. Αθανάσιος, σελ. 25
[9] Αθανάσιος Β. Στογιαννίδης, Μονόλογος; Επίλογος; Ή Διάλογος; Ακρίτας 2024 σελ.36
[10] Στο ίδιο σελ. 44.
[11] Στο ίδιο σελ. 54.
[12] Θανάσης Ν. Παπαθανασίου, «Μνήμη μαθήματος θρησκευτικών», Σύναξη 14 (1985) σελ. 87
[13] Κωνσταντίνος Ζ. Δεληκωσταντής ό.π, «Πρόλογος στο βιβλίο Σχολική Παιδεία, Μάθημα Των Θρησκευτικών Και Δημόσιος Χώρος Αναστοχαστική ιχνηλασία στην παιδαγωγική θεωρία του Dietrich Benner» σελ. 28
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
