Paulo Freire και Κριτική Παιδαγωγική

Ο Βραζιλιάνος παιδαγωγός Paulo Freire αποτελεί κομβικής σημασίας μορφή και πυλώνα της Κριτικής Παιδαγωγικής. Γεννημένος στο Recife της Βραζιλίας, έχοντας βιώσει και επηρεαστεί από τη μεγάλη οικονομική ύφεση του 1929, αφιέρωσε τη ζωή του στη βελτίωση της ζωής των φτωχών. Αγωνίστηκε για την εξάλειψη του αναλφαβητισμού και μέσα από τα έργα του (π.χ. Η αγωγή του καταπιεζόμενου) έδωσε την κατεύθυνση για την απελευθέρωση του ανθρώπου.

Ο Paulo Freire πίστευε ιδιαίτερα στην απελευθερωτική δύναμη της αγωγής, καταπιάστηκε με την παιδαγωγική δράση μετέχοντας σε προγράμματα εκπαίδευσης ενηλίκων, διδάσκοντας ο ίδιος μαθητές, σπουδαστές και ενήλικες. Ενστερνιζόμενος τη διαλεκτική και αδιάρρηκτη σχέση μεταξύ θεωρίας και πράξης οικοδόμησε μία παιδαγωγική θεωρία η οποία αφενός, βασιζόταν σε μία συγκεκριμένη επιστημολογική θέση, με στοιχεία από την Κριτική Θεωρία και τον μαρξισμό, αφετέρου, αποκτούσε νόημα μόνο σε αλληλεπίδραση με την εκπαιδευτική και κοινωνική πραγματικότητα. Επιπλέον, αντιλαμβανόταν την παιδαγωγική διαδικασία και πράξη σε συνάρτηση με την πολιτική, υποστηρίζοντας τη θέση ότι κάνουν λάθος όσοι δεν κατανοούν τις πολιτικές διαστάσεις και συνέπειες των παιδαγωγικών πρακτικών που χρησιμοποιούν, αναφερόμενοι στην έννοια της συνειδητοποίησης ως μιας έννοιας αυστηρά παιδαγωγικής παρά πολιτικής.

Από τα παραπάνω είναι φανερό ότι ο Freire έδωσε έναν πολιτικό χαρακτήρα στην Παιδαγωγική, τόσο σε επίπεδο θεωρίας όσο και σε επίπεδο πράξης, επιχειρώντας να καταδείξει τη διαλεκτική σχέση που διέπει την επιστήμη της Παιδαγωγικής με την πολιτική. Αντιλαμβανόμενος την κοινωνική πραγματικότητα με όρους ταξικής πάλης μεταξύ καταπιεστών και καταπιεζόμενων, θεωρούσε ότι η χειραφέτηση εμπεριέχει για τα άτομα την κριτική συνειδητοποίηση της υφιστάμενης κατάστασης εκ μέρους των καταπιεζόμενων και την ανάληψη εκ μέρους τους δράσης για την ανατροπή της. Ο ίδιος ο Freire θεωρούσε ότι η αγωγή του καταπιεζόμενου, ως ανθρωπιστική και απελευθερωτική αγωγή, συντελείται σε δύο στάδια: στο πρώτο στάδιο, οι καταπιεζόμενοι ξεσκεπάζουν τον κόσμο της καταπίεσης και με τη δράση του αναλαμβάνουν να τον αλλάξουν, και, στο δεύτερο στάδιο, όταν έχει πια αλλάξει η πραγματικότητα της καταπίεσης, η αγωγή παύει να ανήκει μόνο στους καταπιεζόμενους και γίνεται αγωγή όλων των ανθρώπων, στην προσπάθεια κοινωνικής απελευθέρωσης, αναμετρώμενες και στα δύο στάδια, και πάντα με ριζοσπαστική δράση, η κουλτούρα της καταπίεσης με την κουλτούρα της απελευθέρωσης.

Κάτι που πρέπει επιπλέον να επισημανθεί είναι πως, λόγω του ότι ο Freire δραστηριοποιήθηκε σε μία πολιτική συγκυρία όπου το βασικό όπλο των ισχυρότερων οικονομικά, και ως εκ τούτου και κοινωνικά, ήταν να καθηλώσουν τους καταπιεσμένους στον αναλφαβητισμό, αποτέλεσε βασική στόχευσή του η κατάδειξη του κοινωνικού ρόλου του αναλφαβητισμού, χωρίς ωστόσο να παραλείψει να τονίσει την κοινωνική διάσταση της γνώσης που μεταβιβάζεται στα σχολεία και ακόμα περισσότερο της επίσημης γλώσσας που διδάσκεται και που σε αρκετές περιπτώσεις διαφοροποιείται έντονα από την καθομιλουμένη. Είναι, λοιπόν, φανερό ότι οι εκπαιδευτικοί πρέπει να πρωτοστατήσουν στην προσπάθεια να δομηθεί μία καλύτερη κοινωνία για όλους, αφού κρατούν στα χέρια τους το ισχυρό όπλο του εγγραμματισμού.

Τέλος, οφείλουμε να επισημάνουμε ότι το έργο του Paulo Freire είναι ιδιαιτέρως ευρύ και ασχολείται με μία ποικιλία θεμάτων. Ασχολήθηκε επισταμένως με μία ριζοσπαστική παιδαγωγική και εισήγαγε έννοιες και όρους που συνέβαλαν στην ανάπτυξη του παιδαγωγικού κλάδου που σκοπό έχει τη χειραφέτηση και την απελευθέρωση των ανθρώπων, χρησιμοποιώντας κατά το μέγιστο δυνατό, και ωφέλιμο προς αυτήν την κατεύθυνση, τρόπο την εκπαίδευση: την Κριτική Παιδαγωγική.