Του Θεοδώρου Δ. Βαβίτσα
Η κατάκτηση της γλώσσας αποτελεί για τον άνθρωπο μια σημαντική πλευρά της κοινωνικοποίησης, με επιπτώσεις στη σχολική μάθηση και ευρύτερα στην κατανόηση, τη δημιουργική σκέψη και τη φαντασιακή λειτουργία του νου. Η γλώσσα, ωστόσο, δεν είναι ανεξάρτητη από το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μαθαίνεται, χρησιμοποιείται και αναπτύσσεται, καθώς, αφενός μεν, αποτελεί μια μορφή κοινωνικής δράσης που συμβάλλει σημαντικά στην αντίληψη της πραγματικότητας και, αφετέρου δε, συνδέεται στενά με την κοινωνία, αφού αποτελεί τον βασικότερο τρόπο επικοινωνίας των ανθρώπων και μια κοινωνική και πολιτισμική κατασκευή που αντανακλά και διαμορφώνει την κοινωνία στην οποία ομιλείται.
Μέχρι τη δεκαετία του 1960 δεν υπήρχαν πολλές μελέτες που να αναφέρονται στην κοινωνική σημασία της γλώσσας ως διακριτό γνώρισμα των διαφόρων κοινωνικών κατηγοριών και ομάδων. Εξέχοντα ρόλο σε αυτό το πεδίο ανέπτυξε ο B. Bernstein. Ο Bernstein προσπάθησε να ανιχνεύσει την ανισότητα στην εκπαίδευση ως αποτέλεσμα της χρήσης της γλώσσας από τους μαθητές και, ειδικότερα, του γλωσσικού κώδικα που χρησιμοποιούν, διότι, όπως πίστευε, η γλώσσα «διαπλέκεται» στο σχολικό θεσμό και επηρεάζει την επίδοση των μαθητών.
Όλες οι έρευνές του κατέληξαν στη διαπίστωση ότι οι μαθητές από τα εργατικά στρώματα έχουν φτωχότερο και πιο τυποποιημένο λεξιλόγιο, κατανοούν λιγότερες λέξεις και χρησιμοποιούν την απλούστερη συντακτική δομή. Απεναντίας, τα παιδιά της μεσαίας αστικής τάξης χρησιμοποιούν, τόσο εντός όσο και εκτός της σχολικής τάξης, γλώσσα πλούσια σε λεξιλόγιο, το οποίο αυξάνεται όσο αυξάνει η ηλικία και έχουν μεγαλύτερη άνεση στην έκφραση.
Ο Bernstein λοιπόν διαπίστωσε ότι υπάρχουν και ασκούν συγκεκριμένη κοινωνική λειτουργία δύο γλωσσικοί κώδικες, χαρακτηριστικοί για τη μεσαία αστική και την κατώτερη κοινωνική τάξη: ο «καλλιεργημένος» και ο «περιορισμένος» γλωσσικός κώδικας αντίστοιχα. Με αυτόν τον τρόπο αποκάλυψε και διαχώρισε δύο γλωσσικά συστήματα: την επίσημη γλώσσα, προνόμιο των μορφωμένων κοινωνικών τάξεων, και την κοινή γλώσσα, χαρακτηριστικό των κατώτερων και δη των εργατικών τάξεων.
Σε ό,τι αφορά τώρα στην εννοιολογική οριοθέτηση των γλωσσικών κωδίκων, με τον όρο «περιορισμένος» κώδικας εννοείται μια μορφή γλωσσικής έκφρασης έμμεσων νοημάτων με απλές, μικρές, συχνά ανολοκλήρωτες προτάσεις, με γραμματικά λάθη και ελλιπή σύνταξη. Σ’ αυτή τη μορφή γλωσσικής έκφρασης χρησιμοποιούνται πολύ συχνά προτάσεις προστακτικής μορφής, ενώ το λεξιλόγιο αντλείται από ένα περιορισμένο σύνολο.
Ο «καλλιεργημένος» γλωσσικός κώδικας, από την άλλη, είναι ένας τύπος ομιλίας όπου η έννοια των λέξεων μπορεί να εξατομικευτεί έτσι ώστε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της κατάστασης που έχει κάθε φορά να αντιμετωπίσει ο ομιλητής. Σε αυτόν τον τύπο ομιλίας χρησιμοποιούνται πολύπλοκα γραμματικά και συντακτικά σχήματα σε προτάσεις πλούσιες σε επίθετα, επιρρήματα, αντωνυμίας κ.λπ.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που μπορεί να δοθεί για να αναδειχθεί η διαφορά των δύο γλωσσικών κωδίκων, αφορά στην αντίδραση μιας μητέρας, η οποία είναι απασχολημένη με κάποια εργασία και το παιδί της κάνει θόρυβο. Η γλωσσική αντίδραση της μητέρας που χρησιμοποιεί τον περιορισμένο γλωσσικό κώδικα είναι: «σιωπή», «σταμάτα», ενώ της μητέρας που χρησιμοποιεί τον καλλιεργημένο γλωσσικό κώδικα: «αν κάνεις λίγη ησυχία, θα τελειώσω νωρίτερα την εργασία μου και μετά θα έχουμε όλο τον χρόνο να παίξουμε μαζί».
Οι απόψεις που έχουν διατυπωθεί για τη σχέση της γλώσσας με την εκπαίδευση είναι πολλές, ωστόσο δεν θα μπορούσαμε να αναφερθούμε σε μεγάλο μέρος αυτών, ειδικά στο περιορισμένο πλαίσιο ενός άρθρου. Η σημασία της θεωρίας και των ερευνών του Bernstein έγκειται στο γεγονός ότι, αφενός μεν, η θεωρία του επιβεβαιώθηκε και από άλλες έρευνες, αν και το πεδίο ερευνών του ήταν αποκλειστικά η αγγλική κοινωνία, αφετέρου δε, οι έρευνές του έδωσαν μία επιπλέον ώθηση στην έρευνα του πεδίου συσχέτισης γλώσσας και εκπαίδευσης, κάτι το οποίο οφείλεται να του αναγνωριστεί. Αναγνώριση που όμως δεν θα έχει κανένα απολύτως αντίκρισμα, αν δεν ερευνηθεί περαιτέρω η βαθιά σύνδεση της γλώσσας με την εκπαίδευση.
*Ο Θεόδωρος Δ. Βαβίτσας είναι Δάσκαλος, MSc Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
