Γράφει ο ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΔΗΜ. ΒΑΒΙΤΣΑΣ *
Ο Lev Vygotsky (1896-1934) ήταν πρωτοποριακός Σοβιετικός ψυχολόγος και θεωρείται ο θεμελιωτής της Πολιτισμικής – Ιστορικής Ψυχολογίας. Η συνεισφορά του Vygotsky είναι πλέον αναγνωρίσιμη, ευρέως σεβαστή και ασκεί επιρροή στον τομέα της εκπαίδευσης, καθώς επίσης και στους τομείς της αναπτυξιακής ψυχολογίας, της ανάπτυξης του παιδιού και της μελέτης της γλώσσας. Αν και «ανακαλύφθηκε» από τον δυτικό κόσμο τη δεκαετία του 1960, και παρά το γεγονός της σύντομης διάρκειας της ζωής του καθώς και των παρερμηνειών που υπέστησαν κατά καιρούς οι θεωρίες του, η κληρονομιά που άφησε στην επιστημονική κοινότητα θεωρείται ανεκτίμητης αξίας.
Σε ό,τι αφορά στον τομέα της εκπαίδευσης, η πιο θεμελιώδης έννοια που εισήγαγε ο Vygotsky ήταν η «Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξη» (ΖΕΑ). Όπως έχει αναφέρει ο ίδιος ο Vygotsky, η Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης αντιστοιχεί στην απόσταση ανάμεσα στο πραγματικό αναπτυξιακό επίπεδο, όπως αυτό καθορίζεται από την ανεξάρτητη επίλυση προβλημάτων, και στο επίπεδο δυνάμει ανάπτυξης, όπως αυτό καθορίζεται από την επίλυση προβλημάτων κάτω από την καθοδήγηση των ενηλίκων ή σε συνεργασία με πιο ικανούς συνομήλικους.
Αυτό που καθορίζει η Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης, σύμφωνα με τον ίδιο τον Vygotsky, είναι εκείνες οι λειτουργίες που δεν έχουν ωριμάσει ακόμα αλλά βρίσκονται στη διαδικασία ωρίμανσης, καθώς πρόκειται για λειτουργίες που θα ωριμάσουν κι αύριο ακόμη, αλλά που προς το παρόν βρίσκονται σε «εμβρυονική» κατάσταση. Αυτές οι λειτουργίες θα μπορούσαν να ορισθούν ως τα «μπουμπούκια» ή τα «λουλούδια» της ανάπτυξης μάλλον, κι όχι ως τα «φρούτα» της ανάπτυξης και, ενώ το πραγματικό αναπτυξιακό επίπεδο χαρακτηρίζει αναδρομικά τη νοητική ανάπτυξη, η Ζώνη της Επικείμενης Ανάπτυξης χαρακτηρίζει προοπτικά τη νοητική ανάπτυξη.
Ο Vygotsky αντιλήφθηκε τη Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης ως ένα τρόπο για να εξηγήσει καλύτερα τη σχέση ανάμεσα στη μάθηση του παιδιού και τη γνωστική ανάπτυξη, γι’ αυτό και πλάι στην έννοια της «Ζώνης Επικείμενης Ανάπτυξης» εισήγαγε και μία έννοια την οποία θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «σκαλωσιά» – αν και ο ίδιος δε χρησιμοποίησε ποτέ τον συγκεκριμένο όρο.
Η «σκαλωσιά» ή το «πλαίσιο στήριξης», όπως θα μπορούσαμε να πούμε, έχει το ρόλο της προσαρμογής στις γνωστικές δυνατότητες του παιδιού. Σε μια σειρά μαθημάτων διδασκαλίας, ένα πιο ικανό άτομο προσαρμόζει το μέγεθος της καθοδήγησης για να το προσαρμόσει στην παρουσίαση του επίπεδου της δυναμικής του παιδιού. Περισσότερη υποστήριξη προσφέρεται όταν ένα παιδί έχει δυσκολία με ένα συγκεκριμένο κομμάτι. Ιδανικά, η «σκαλωσιά» λειτουργεί για να διατηρήσει το δυναμικό επίπεδο ανάπτυξης του παιδιού με τη Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης.
Επιπλέον, ακόμη ένα απαραίτητο στοιχείο της Ζώνης Επικείμενης Ανάπτυξης και της «σκαλωσιάς» είναι η απόκτηση της γλώσσας. Σύμφωνα με τον Vygotsky, η γλώσσα (και ειδικά ο λόγος) είναι θεμελιώδης στη γνωστική ανάπτυξη των παιδιών, κι αυτό διότι η γλώσσα παρέχει στόχο και σκοπό έτσι ώστε οι συμπεριφορές να κατανοούνται καλύτερα. Μέσω της χρήσης του λόγου, τα παιδιά είναι ικανά να επικοινωνούν και να μαθαίνουν από άλλους μέσα από τον διάλογο, ο οποίος είναι ένα σημαντικό εργαλείο στη Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης. Με τον διάλογο, η μη συστηματική, ανοργάνωτη και αυθόρμητη σκέψη συναντώνται με περισσότερο συστηματικές, λογικές και ορθές αντιλήψεις ενός εκπαιδευόμενου βοηθού.
Αναμφιβόλως, αποτελεί πράξη αδύνατη ακόμη και η σκέψη για παρουσίαση του ογκωδέστατου έργου ενός επιστήμονα όπως ο Lev Vygotsky στο πλαίσιο ενός περιορισμένου άρθρου. Στην παρούσα φάση στόχος μας ήταν να θίξουμε ορισμένες πτυχές του σημαντικότατου έργου του και της βαρύνουσας σημασίας που αυτό κατέχει στον τομέα της εκπαίδευσης, καθώς θεωρούμε ότι αυτή η συνοπτική παρουσίαση των θέσεών του ίσως αποτελέσει το έναυσμα για περαιτέρω μελέτη και εμβάθυνση στο έργο του, δεδομένου ότι οι θεωρίες του Lev Vygotsky μπορούν να αποτελέσουν έναν πολύτιμο βοηθό για τον εκπαιδευτικό κατά τη διαδικασία επιτέλεσης του πολυδιάστατου έργου του.
* Ο Θεόδωρος Δ. Βαβίτσας είναι Δάσκαλος, MSc Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
