Η επανάσταση του 1821 μέσα από τους πίνακες του Ντελακρουά

Τ ο 1996 υπήρξε έτος σταθμός για την ελληνογαλλική φιλία και συνεργασία. Η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή γιόρτασε με τρόπο λαμπρό τα 150 χρόνια από την ίδρυσή της.

Τον ίδιο χρόνο η έκθεση «Η Ελληνική Επανάσταση, ο Ντελακρουά και οι Γάλλοι ζωγράφοι» καρπός επιστημονικής συνεργασίας ανάμεσα στις δύο χώρες, ανάμεσα στην Εθνική Πινακοθήκη και την Ενωση Εθνικών Μουσείων της Γαλλίας παρουσιαζόταν πρώτα στο Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπορντώ για να μεταφερθεί αργότερα στο Μουσείο Ντελακρουά στο Παρίσι. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο πρωθυπουργός της Γαλλίας τίμησε με την παρουσία του και την επέτειο στην Αθήνα και την έκθεση στο Μπορντώ.

Ο Φιλελληνισμός, η συναισθηματική αλλά κυρίως έμπρακτη αλληλεγγύη που εκδηλώθηκε σε πολλές χώρες της Ευρώπης υπέρ των Ελλήνων που μάχονταν για την ανεξαρτησία τους βρίσκει στη Γαλλία την πληρέστερη, την ιδανική της έκφραση. Οι λόγοι είναι πολλοί. Οι ιδέες της Επανάστασης είχαν εκκολαφθεί, τραφεί και δυναμώσει από τις ίδιες πηγές του Διαφωτισμού που είχαν πυροδοτήσει και την Γαλλική Επανάσταση. Το παράδειγμά της ήταν η φλόγα που φώτιζε, καθοδηγούσε ή παρηγορούσε πολλές συνειδήσεις στη μαχόμενη Ελλάδα.

Πλάι στον πολιτικό φιλελληνισμό που αναπτύσσεται μέσα στους κόλπους της φιλελεύθερης αντιπολίτευσης στην επίσημη φιλοτουρκική πολιτική των Βουρβόνων, τα πάθη των Ελλήνων εμπνέουν τους διανοούμενους, τους ποιητές και τους καλλιτέχνες. Αυτή η αρμονική, η ομόθυμη συνέργεια όλων των μορφών φιλελληνισμού —πολιτικού, κοινωνικού, φιλολογικού εικαστικού— δίνει στο γαλλικό κίνημα την ιδιομορφία του, τη μοναδικότητά του.

Αλλο χαρακτηριστικό του γαλλικού φιλελληνισμού είναι η πρωιμότητά του. Γεννιέται ως άμεση αντίδραση στα κορυφαία ηρωικά και τραγικά γεγονότα, με αφετηρία τις σφαγές της Χίου, τον Απρίλιο του 1822, που θα εμπνεύσουν, στο νεαρό ρομαντικό ζωγράφο Ευγένιο Ντελακρουά, τον ομώνυμο μνημειώδη πίνακα του Λούβρου: Μια σπαρακτική ελεγεία, αφιερωμένη στα πάθη ενός ωραίου λαού που με τις θυσίες και το αίμα του ταυτίζεται επιτέλους στις συνειδήσεις των Ευρωπαίων με τους ένδοξους προγόνους του. Οι Σφαγές της Χίου, έργο αρχετυπικά ρομαντικό στο θέμα, τη σύνθεση, το χρώμα, τη γραφή, την τεχνική, ζωγραφίζεται μέσα σε έξι μήνες πυρετικής δουλειάς για να εκτεθεί στο Σαλόν του 1824 και να συνταράξει τις συνειδήσεις και όχι μόνο τα καλλιτεχνικά στάσιμα ύδατα. Διότι η τέχνη είναι ακόμη ένα από τα κυρίαρχα μέσα επικοινωνίας.

Με την Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου, εικόνα του Αγίου Πάθους ενός έθνους, η σχέση με την ανάλογη εικονογραφική σύνθεση του Χριστού δεν είναι τυχαία — ο Ντελακρουά αποκρίνεται σε ένα άλλο συνταρακτικό επεισόδιο του πολέμου της Ανεξαρτησίας, τον «σκληρό Απρίλη» του 1826 στην Εξοδο του Μεσολογγίου. Έργο υψηλού αισθητικού μηνύματος, το αριστούργημα του Μουσείου Καλών Τεχνών του Μπορντώ, δεν παύει να αποτελεί παράλληλα, όπως εύστοχα παρατηρεί η Νίνα Αθανάσογλου, και πράξη «πολιτικής προπαγάνδας» με άμεσα και δραστικά αποτελέσματα.

Με αφετηρία και γύρω από αυτό το κορυφαίο έργο του Νελακρουά —μια και οι Σφαγές της Χίου κρίθηκαν πολύ εύθραυστες για να μετακινηθούν από το Λούβρο— συγκεντρώθηκαν όχι μόνο μερικοί ακόμη φιλελληνικοί πίνακες του μεγάλου ρομαντικού αλλά και τα πιο σημαίνοντα από τα 150 έργα με φιλελληνικά θέματα που εντοπίστηκαν και απεγράφησαν στα μουσεία της Γαλλίας. Η ποιότητά τους είναι άνιση. Αλλά το μήνυμα πολυσήμαντο, συχνά συγκλονιστικό. Τα φιλελληνικά αντικείμενα μαρτυρούν την εκλαΐκευση και την ευρεία υποδοχή των φιλελληνικών ιδεών και θεμάτων. Η Ελλάδα ήταν στη μόδα. Η έκθεσή μας δεν μπορούσε να το αγνοήσει.

Ο μνημειώδης κατάλογος που συνοδεύει την έκθεση είναι καρπός συνεργασίας, συντονισμένης και αρμονικής, ανάμεσα σε Γάλλους και Έλληνες ερευνητές. Η φιλία των δύο λαών ξανανθίζει μέσα σε αυτή τη συνεργασία. Ο κατάλογος θησαυρίζει τα ευρήματα και τα συμπεράσματα μακρόχρονης έρευνας και διεξοδικής βιβλιογραφίας. Ο κατάλογος των φιλελληνικών έργων που επιστέφει την έκδοση, μαζί με τα ειδικά άρθρα και τα αναλυτικά σχόλια των έργων, την καθιστούν πολύτιμο επιστημονικό εργαλείο και σταθμό για τη σχετική έρευνα.