«Το πρώτο θύμα του πολέμου είναι η αλήθεια» διατύπωσε ο Χίραμ Τζόνσον το 1918, λίγο πριν τελειώσει ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Αιώνες νωρίτερα, ο Ξενοφών χρησιμοποίησε τον όρο «ψευδαγγελία» για να περιγράψει τη διάδοση ψευδών ειδήσεων ως στρατηγική πολέμου. H εποχή του 1950 σφραγίστηκε από τον μακαρθισμό[1]. Στη δεκαετία του 1970 εμφανίστηκε ο όρος «κοινωνική μηχανική[2]» στον χώρο της κυβερνοασφάλειας, περιγράφοντας την εξαπάτηση ενός χρήστη για απόσπαση κωδικών ή ευαίσθητων δεδομένων. Στην πραγματικότητα όμως, η λογική αυτή είχε ξεκινήσει από τις αρχές του 20ού αιώνα, με τεχνικές χειραγώγησης των μαζών μέσω του Τύπου και της διαφήμισης.
Του ΒΑΓΓΕΛΗ ΦΟΥΦΙΚΟΥ
Η αναλογία του όρου «κοινωνική μηχανική» είναι χαρακτηριστική: όπως ο χάκερ ξεγελά έναν χρήστη για να αποκαλύψει τον κωδικό του, έτσι και η πολιτική εξουσία ή τα μέσα ενημέρωσης μπορούν να ξεγελούν την κοινωνία για να πάρουν τη συγκατάθεσή της, όχι μόνο μέσω προπαγάνδας[3] αλλά κυρίως με αντιδημοκρατικούς τρόπους. Η επικοινωνία ως «όπλο» τείνει να σημαίνει ακριβώς αυτό, όταν δεν χρησιμοποιείται με διαφάνεια και υπευθυνότητα.
Πλεον τα όπλα έχουν αλλάξει, καθώς οι νέες τεχνολογίες διαδίδουν γρηγορότερα και σε περισσότερους ανθρώπους ανάκατες αληθινές και ψευδείς ειδήσεις, αλλά και η τεχνολογία έχει κάνει «εξυπνότερους» εκείνους που θέλουν να παραπληροφορήσουν. Σήμερα, δεν είναι μόνο η παραπληροφόρηση μέσω ψευδών ειδήσεων στον τύπο, όπως παλιότερα με τον μακαρθισμό -που και τώρα υπάρχει-, αλλά είναι τα deepfakes[4], τα bots, τα trolls, η κακόβουλη χρήση της nudge theory[5] και οι αλγόριθμοι που μπλοκάρουν ή προωθούν ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο ή ατζέντα. ‘Ετσι σε ορισμένες περιπτώσεις, λίγες πολυεθνικές και ολιγάρχες καθορίζουν την ενημέρωση, χειραγωγόντας τους αλγορίθμους προβολής της είδησης και άρα τον δημόσιο διάλογο.
Έτσι η τεχνολογία, μπορεί να χρησιμοποιηθεί κακόβουλα με σκοπό την παραπλάνηση των χρηστών, οπου, μέσα από το ασταμάτητο scroll στο κινητό, οι πολίτες αναβάλλουν ακόμη και δραστηριότητες, και οργισμένοι, μουδιασμένοι ή κουρασμένοι από την καθημερινότητα, αντιδρούν σε μια είδηση που θα κατευθύνει τον φοβο και την οργή τους. Και μόλις αυτή η κατεύθυνση δοθεί από την «πλευρά των δικών τους», είναι έτοιμοι να την υπερασπιστούν χωρίς δεύτερη σκέψη. Παρακάτω θα προσπαθήσω να περιγράψω ορισμένα παραδείγματα κοινωνικής μηχανικής και προπαγάνδας με όπλο της την τεχνολογία:
1. Πρόσφατα δημοσιεύτηκε deepfake μια φωτογραφία που φέρεται να δείχνει τους Ευρωπαίους ηγέτες να περιμένουν στη σειρά, καθισμένοι, να μιλήσουν με τον Τραμπ. Η εικόνα αναδημοσιεύτηκε από εκατομμύρια χρήστες παρουσιάζοντας τους Ευρωπαίους ηγέτες ως αδύναμους μπροστά στον κυρίαρχο Τραμπ.
2. Το σύνθημα «Για την Κύπρο δεν λέτε» εργαλειοποιήθηκε από πολιτικούς και ΜΜΕ, αλλά κυρίως μέσω των πλατφορμών όπως facebook, X, tik-tok, όχι ως ουσιαστική στήριξη στην Κύπρο, αλλά ως επίκληση στο συναίσθημα ορισμένων ως αντίδραση στις κινητοποιήσεις – καθομολογία και του ΟΗΕ – ώστε να σταματήσει η γενοκτονία στη Γάζα. Την ίδια στιγμή, σημαντικά ζητήματα όπως η ενεργειακή διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου έμειναν στο περιθώριο.
3. Ο «ψηφιακός μακαρθισμός μέσω αναρτήσεων στο διαδίκτυο μπορεί να προδικάσει την ενοχή κάποιου, ακόμα κι αν αργότερα αποδειχθεί αθώος. Αυτή είναι και η ουσία της κοινωνικής μηχανικής μέσω ψευδών ειδήσεων και παραπληροφόρησης: η δημιουργία μιας ισχυρής αφήγησης που κανείς δεν προλαβαίνει να ελέγξει τα στοιχεία καθώς το κοινό είναι ήδη έτοιμο να αντιδράσει σε οτιδήποτε προσβάλει το θυμικό το,υ επειδή ακούει λέξεις όπως μετανάστες ή αναρχικοί. Για παράδειγμα:
● Δύο εθελοντές στην Πάτρα κρατήθηκαν άδικα 31 ημέρες ως εμπρηστές, παρότι ήταν οι πρωτοι που έσπευσαν να σβήσουν την φωτιά, όπου ΜΜΕ τους χαρακτήρισαν αναρχικούς.
● Ένας 23χρονος μετανάστης στο Σύνταγμα παρουσιάστηκε ότι «επιτέθηκε σε Εύζωνες» αρχές Αυγούστου, με απόδειξη ένα άσχετο βίντεο χειμερινής περιόδου, το οποίο αναπαρήγαγαν κυβερνητικοί αξιωματούχοι.
4. Κακή χρήση της θεωρίας nudge, η οποία σχεδιάστηκε για να ενισχύει θετικές επιλογές, π.χ. να ενθαρρύνει την υγιεινή διατροφή βάζοντας τα φρούτα μπροστά στα σούπερ μάρκετ. Όμως, όταν χρησιμοποιείται με ιδιοτελή κίνητρα, γίνεται εργαλείο χειραγώγησης. Για παράδειγμα, στις εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης, οι ρυθμίσεις απορρήτου είναι «κρυμμένες» (σε δύσκολο σημείο να βρεθούν από έναν χρήστη) και έχουν ως προεπιλογή ενεργοποιημενη την πλήρη κοινοποίηση δεδομένων. Ο χρήστης “σπρώχνεται υποσυνείδητα” (nudge) να παραχωρήσει περισσότερες πληροφορίες από όσες θα ήθελε, εξυπηρετώντας τα συμφέροντα της πλατφόρμας και την δωρεάν εκπαίδευση αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης .
Έτσι, οι κοινωνικοί μηχανικοί – επικοινωνιολόγοι – διαχειριστες εικόνας μέσω των εργαλείων αυτών, βρίσκουν πρόσφορο έδαφος και στην ελληνική επαρχία, όπου κυριαρχεί ηλικιωμένος πληθυσμός που δεν είναι σε θέση να ανταπεξέλθει στην ποσότητα και την ταχύτητα των ειδήσεων, ενώ και η περιορισμένη κατανόηση της τεχνολογίας τον καθιστά ακόμη πιο ευάλωτο.
Το πρόβλημα, βέβαια, εντείνεται καθώς υπάρχει έλλειψη εμπιστοσύνης στη Δικαιοσύνη και τους ελεγκτικούς μηχανισμούς, εξαιτίας των πολλών σκανδάλων και πλαισίου ατιμωρησίας. Σύμφωνα με έρευνες, επικρατεί η γνώμη πως τα δικαστήρια δεν λειτουργούν ανεξάρτητα ή καθυστερούν υπερβολικά, με αποτέλεσμα τον κίνδυνο να λειτουργεί ο καθένας ως δικαστής ή να κινείται εξίσου παράνομα. Δυστυχώς, οι πρακτικές της κυβέρνησης από πρόχειρες ανακοινώσεις έως συνειδητή χειραγώγηση της πληροφορίας, συντηρούν αυτό το κλίμα δυσπιστίας και εν τέλη κρίσης και αποσταθεροποίησης.
Τι μπορούμε να κάνουμε για την προστασία μας:
● Ελέγχουμε απόλυτους αριθμούς, χρηματικά ποσά, ημερομηνίες και όχι μόνο ποσοστά.
● Ζητάμε συγκεκριμένες, επίσημες πηγές ανάλογα την είδηση.
● Μιλάμε με ψυχραιμία σε φίλους και συγγενείς που μοιράζονται αμφίβολες ειδήσεις.
● Θυμόμαστε ότι ακόμη και οι αρχές μπορεί να παραπλανήσουν, ακόμη και ακούσια.
● Κάνουμε ένα βήμα πίσω πριν το βιαστικό συμπέρασμα για οποιοδήποτε περίεργο τηλεφώνημα, email ή ειδηση.
● Συγκρίνουμε την δημοσιογραφική κάλυψη από διαφορετικά μέσα.
Ταυτόχρονα σε τοπικό επίπεδο:
● Οργάνωση σεμιναρίων σε συνεργασία με φορείς όπως σχολεία, βιβλιοθήκες, κοινότητες και πολιτιστικούς συλλόγους για εκπαίδευση του τοπικού πληθυσμού ενάντια στις τηλεφωνικές και διαδικτυακές απάτες, την παραπληροφόρηση και την καλή χρήση των νέων τεχνολογιών τόσο από ενήλικες όσο και από παιδιά.
Η αλήθεια κινδυνεύει να γίνει το πολυτιμότερο αγαθό του 21ου αιώνα. Η προστασία της ξεκινά από τη γνώση, την κριτική σκέψη και τη συλλογική υπεύθυνη στάση, που οδηγεί και σε μια υγιή κοινωνία διαφάνειας, λογοδοσίας και δικαιοσύνης, καθώς ο καθένας από εμάς παίζει ρόλο, έστω και μικρό, στην ποιότητα της πληροφορίας που κυκλοφορεί.
ΥΓ. Φυσικά έχω υπάρξει και εγώ θύμα της κοινωνικής μηχανικής.
[1] Μακαρθισμός (McCarthyism): η πρακτική της πολιτικά κατευθυνόμενης μαζικής απαγγελίας αβάσιμων και αστήρικτων κατηγοριών εναντίον ατόμων ή ομάδων που θεωρείται ότι συνδέονται με κομμουνιστικές, αναρχικές ή σοσιαλιστικές ιδεολογίες.
[2] Κοινωνική μηχανική: ορίζεται ως η ψυχολογική χειραγώγηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς με σκοπό οι άνθρωποι να δρουν με ορισμένους τρόπους ή να αποδεσμεύσουν εμπιστευτικές πληροφορίες.
[3] Προπαγάνδα: είναι η άμεση παρουσίαση ενός μηνύματος με έναν συγκεκριμένο τρόπο ώστε να εξυπηρετήσει συγκεκριμένους σκοπούς. Ετυμολογικά, προπαγάνδα σημαίνει «διάδοση μίας φιλοσοφίας ή άποψης»
[4] Deepfakes: το πιο επικίνδυνο είδος fake news. Μέσω τεχνητής νοημοσύνης αντιγράφουν πρόσωπα και φωνές με ακρίβεια, εμφανίζοντας ανθρώπους να λένε ή να κάνουν πράγματα που δεν έκαναν ποτέ ή δημιουργώντας άτομα που δεν υπήρξαν ποτέ.
[5] Nudge theory: μια μικρή αλλαγή στον τρόπο παρουσίασης των επιλογών που μπορεί να έχει μεγάλο αντίκτυπο στη συμπεριφορά. Ένας έμμεσος τρόπος επηρεασμού ώστε οι άνθρωποι να προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους χωρίς να το αντιλαμβάνονται άμεσα.
Ο Βαγγέλης Φουφίκος είναι Hλεκτρολόγος Μηχανικός και Μηχανικός Υπολογιστών
και εργάζεται ως Tech Leader σε εταιρία με έδρα την Αθήνα
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
