Με έπαινο του Νυμφίου προς τη νύμφη ξεκινάει ο Θ’ Λόγος (4, 10-15). Ο Νυμφίος επαινεί την αγαπημένη του για τα χαρίσματα της, τα οποία παρομοιάζει με κρασί. Τα αγαθά της νύμφης τα ονομάζει μαστούς [76]. Οι μαστοί της δεν βγάζουν πια γάλα, που είναι η τροφή των νηπίων, αλλά κρασί που πίνουν οι ενήλικες. Κι ενώ η νύμφη στο προοίμιο επαίνεσε την ομορφιά του Νυμφίου, τώρα μετά τις συνεχείς αναβάσεις προς το ωραίο, το θείο, ο Νυμφίος επαινεί ο ίδιος τη νύμφη.
Ακολουθούν υψηλότερα εγκώμια από τον Νυμφίο• παρομοιάζοντας την ευωδία των ρούχων της με μυρωδιά λιβανιού, θέλει να μας δείξει τον σκοπό του ενάρετου βίου που είναι η ομοίωση προς τον Θεό, αλλά μαζί η καθαρότητα της ψυχής και η απεμπόληση κάθε εμπαθούς διαθέσεως [77]. Σύμφωνα με τον Νύσσης ο αγαθός βίος υφαίνεται με πολλά νήματα και πολλούς τρόπους, καθότι πολλά είναι εκείνα που συμβάλλουν στην ενάρετη ζωή. Η αγάπη, η χαρά, η ειρήνη, η μακροθυμία, η καλοσύνη, στολίζουν όποιον ντύνεται στην ουράνια αφθαρσία.
Με τους στίχους 12-15 του Άσματος δείχνεται η αφοσίωση της νύμφης στο Νυμφίο και γίνεται λόγος για ‘’κήπο κεκλεισμένο’’ [78]. Η ψυχή παρομοιάζεται με κήπο που έχει όλα τα φυτά. Ο κήπος έχει και πηγή για να διατηρούνται όλα όσα βρίσκονται μέσα σ’ αυτόν. Η πηγή αυτή είναι σφραγισμένη για να μην σκορπίζει τα νερά της σε ξένους. Ερμηνεύοντας ο Νύσσης τα παραπάνω, θα πει πως πηγή είναι η διανοητική δύναμη της ψυχής μας, η οποία μέσα της έχει διάφορους λογισμούς. Ο νους μας πρέπει να κινείται όμως αναλόγως έτσι ώστε όσα σκεφτόμαστε και επιλέγουμε να μας συμφέρουν, δηλαδή να βοηθούν στην απόκτηση των αγαθών και μόνο. Αν δεν συμβεί αυτό, τότε ο νους στρέφεται προς την κακία, την οποία και εξετάζει. Στην περίπτωση αυτή το ρυάκι ξοδεύεται στους ξένους.
Θα σημειώσει ο Νύσσης στη συνέχεια πως πίσω από τις λέξεις του Άσματος κρύβονται νοήματα. Εξάλλου, η αλήθεια δεν βρίσκεται στις λέξεις αλλά στα πράγματα [79]. Με την άνοδο της στα υψηλότερα έχει κάνει το στόμα της πηγή μελιού και τη γλώσσα αποθήκη σύμμικτης σοφίας. Κι ενώ έχει υψωθεί ήδη αρκετά η ψυχή, ο Λόγος την ανεβάζει ψηλότερα. Μάλιστα, λέγοντας της πως το φόρεμα της αναδύει την ωραία μυρωδιά του λιβανωτού, εννοεί πως η ψυχή έχει φορέσει τον Χριστό [80].
Με μία παραίνεση ξεκινάει ο Γρηγόριος Νύσσης τον Ι’ Λόγο (4,16-5,2). Μας λέει να προσέχουμε πως προσεγγίζουμε τα θεία ρητά που περιέχουν απόρρητα νοήματα [81], ώστε να μην εκπλαγούμε. Αντίθετα με προσευχή και καθοδήγηση του αγίου Πνεύματος να τα προσεγγίζουμε. Χρησιμοποιεί χαρακτηριστικά το παράδειγμα των αστεριών, τα οποία είναι τόσο όμορφα αλλά και τόσο μακριά και δεν μπορούμε να τα αποχτήσουμε.
Λίγο παρακάτω γίνεται αναφορά στον Βοριά και Νοτιά, τους ανέμους. Επικαλούμενος την Γραφή θα πει πως είναι αδύνατη η συνύπαρξη των αντιθέτων στον ίδιο τόπο και χρησιμοποιεί τα παραδείγματα του σκότους – φωτός και σαρκικού φρονήματος – πνεύματος [82]. Ο Βοριάς δηλώνει την αμαρτία και σαν άγριος άνεμος οδηγεί τους ανθρώπους στη φύση του φωτός. Το σκοτάδι εμπλουτίζει την αμαρτία και γι’ αυτό η νύμφη το διώχνει. Αντίθετα, η νύμφη καλεί το Νοτιά που είναι ζεστός και αείφωτος. Επίσης, τον καλεί να φυσήξει στον κήπο της και να σκορπιστούν τα αρώματά της, ξεχύνοντας έτσι τα δόγματα της πίστης που σώζουν [83].
Η νύμφη ζητά από τον αγαπημένο της να κατέβει στον κήπο και να φάει τους καρπούς της. Τολμηρός λόγος, θα πει μάλιστα. Εδώ, το πρόσωπο που καλεί η νύμφη και του παραθέτει τραπέζι είναι ο Θεός. Το τραπέζι συμβολίζει τον κήπο με τα έμψυχα δέντρα, εμείς είμαστε τα δέντρα και τροφή είναι η σωτηρία των ψυχών μας. Αναφερόμενος για μία ακόμη φορά στην προαίρεση, ο Νύσσης την παρομοιάζει με την καρποφορία.
Η νύμφη ζητάει από τον Θεό να κατέβει προς τα κάτω γιατί ο άνθρωπος λόγω της αμαρτίας και της πτώσης του δεν μπορεί να ανέβει ψηλά και να πλησιάσει τον Θεό [84]. Γι’ αυτό η κατάβαση αυτή σημαίνει το έργο της φιλανθρωπίας του Θεού [85].
Παρακάτω, ο Νυμφίος προτρέπει τους φίλους του να φάνε, να πιούνε και να μεθύσουνε [86]. Τα λόγια αυτά μας θυμίζουν το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας κατά το οποίο ο Χριστός καλεί τους πιστούς να λάβουν το Σώμα και το Αίμα του. Ακριβώς αυτό συμβαίνει με τη θεία βρώση και πόση• η μεταβολή και έκσταση από τα χειρότερα στα καλύτερα [87]. Η θεία μέθη οδηγεί σε έκσταση την ψυχή του ανθρώπου. Αναντίρρητα, Ο Νύσσης μας λέει πως ο πιστός με τη μετάληψη του αίματος του Χριστού μεθάει και χάνει τα λογικά του. Αυτό μας θυμίζει την ένθεη μανία που συναντάμε στο Συμπόσιο του Πλάτωνα [88].
Υποσημειώσεις:
[76] Γρηγορίου Νύσσης, Εξήγηση στα Άσματα, Λόγος Θ’, ΕΠΕ 7, Θεσσαλονίκη, 1989, στ. 21-23, σ. 288.
[77] Ό.π. στ. 28-31, σ. 296.
[78] Ό.π. στ. 24-26, σ. 298.
[79] Γρηγορίου Παλαμά, Τῷ πάντα καλῷ κἀγαθῷ καί σοφῷ νομοφύλακι Συμεών, Γρηγορίου του Παλαμά Συγγράμματα, τόμος Β΄, επιμέλεια-εισαγωγή Παναγιώτης Χρήστου, κείμενο Νίκος Ματσούκας, εκδόσεις Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη 1994, σσ. 395-396.
[80] Γρηγορίου Νύσσης, Εξήγηση στα Άσματα, Λόγος Θ’, ΕΠΕ 7, Θεσσαλονίκη, 1989, στ. 20-23, σ. 306.
[81] Την ίδια προσοχή εφιστά ο άγιος Διονύσιος Αρεοπαγίτης, μυστικός θεολόγος των αρρήτων μυστηρίων του Θεού, που ασχολείται με τα θεία ονόματα: ‘’…καθ’ ἥν τοῖς ἀφθέγκτοις καί ἀγνώστοις ἀφθέγκτως καί ἀγνώστως συναπτόμεθα, κατά τήν κρείττονα τῆς καθ’ ἡμᾶς λογικῆς καί νοερᾶς δυνάμεως καί ἐνεργείας ἕνωσιν’’, Διονυσίου Αρεοπαγίτου, Περί θείων ονομάτων, Φιλοκαλία 3, Εκδόσεις Γρηγόριος ο Παλαμάς, Θεσσαλονίκη, 2013, σ. 45.
[82] Γρηγορίου Νύσσης, Εξήγηση στα Άσματα, Λόγος Ι’, ΕΠΕ 7, Θεσσαλονίκη, 1989, στ. 6-13, σ. 326.
[83] Ό.π. στ. 1-3, σ. 330.
[84] Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος διατυπώνει μία ανάλογη θέση. Πρβλ. Ιωάννου Χρυσοστόμου, PG 52, 395D.
[85] Γρηγορίου Νύσσης, Εξήγηση στα Άσματα, Λόγος Ι’, ΕΠΕ 7, Θεσσαλονίκη, 1989, στ. 21, σ. 332.
[86] Ό.π. στ. 14-16, σ. 336.
[87] Ό.π. στ. 26-29, σ. 336.
[88] Βλ. σχετικά Constantine Bozinis, ‘’The Royal Bed’’: Gregory of Nyssa’s Platonic Reading of the Song of Songs, Gregory of Nyssa: In Canticum Canticorum. Analytical and Supporting Studies. Proceedings of the 13th International Colloquium on Gregory of Nyssa (Rome, 17-20 September 2014), Brill, Leiden, Boston, 2018, p. 410-411. Επίσης ο άγιος Ιωάννης ο Σιναΐτης στην Κλίμακα κάνει λόγο για μανικό εραστή. Βλ. σχετικά Ιωάννου του Σιναΐτου, Κλίμαξ, Λόγος Λ’, Περί ἐλπίδος, ἀγάπης καί πίστεως, Εκδόσεις Αστήρ, Αθήνα, 1969, σ. 390: ‘’Μακάριος καί τρισευδαίμων εἶναι ἐκείνος, ὅστις ἔχει τόσον πόθον πρός τόν Θεόν, ὅσον ἔχει εἶς μανικός ἐραστής εἰς τήν ἐρωμένην του, ὅστις ἀπόλυσσιν ἐν νυκτί καί ἡμέρᾳ τόν νοῦν του δι’ αὐτήν, καί ἀλησμονεῖ ὅλας τάς ὑποθέσεις του, καί εὑρίσκεται βεβυθισμένος εἰς τήν ἀγάπην της’’.
(συνεχίζεται)
Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)
Κληρικός Ιεράς Μητροπόλεως Σταγών & Μετεώρων
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
