Η Εκκλησία μας τιμά τον άγιο Γρηγόριο Νύσσης στις 10 Ιανουαρίου. Πατέρας του 4ου αιώνα. Αδελφός του Μ. Βασιλείου, της αγίας Μακρίνας και άλλων αγίων στην οικογένεια. Ένας Πατέρας της Εκκλησίας, ο πιο φιλοσοφικός από όλους, μιας και στη διατύπωση των απόψεων του χρησιμοποιεί έναν φιλοσοφικό και ιδιαίτερα πλατωνικό λόγο [1].
Ο Νύσσης δεν μοιάζει συμβατικός αλλά άκρως αντισυμβατικός στη διατύπωση ορισμένων θέσεων του. Μάλιστα, αξίζει να τονιστεί ο ιδιαίτερος τρόπος αναζήτησης του, καθώς ο ίδιος αναζητά την αλήθεια μέσα από στοχασμούς και υποθέσεις [2]. Το γεγονός ότι υπήρξε ανατρεπτικός στη διδασκαλία του και μπήκε στο περιθώριο [3] του στοίχισε, καθότι ενώ στη χορεία των Τριών Ιεραρχών κανονικά τοποθετούνταν οι τρεις Καππαδόκες Πατέρες (Μ. Βασίλειος, Γρηγόριος Θεολόγος, Γρηγόριος Νύσσης), οι οποίοι εξάλλου ανήκαν στην ίδια θεολογική Σχολή της Καππαδοκίας, ο Νύσσης παραγκωνίστηκε και στην θέση του τοποθετήθηκε ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος από μία άλλη διαφορετική θεολογική Σχολή, εκείνη της Αντιόχειας [4].
Η διδασκαλία του Γρηγορίου Νύσσης που βρέθηκε στο στόχαστρο υπήρξε αυτή της θεωρίας της αποκατάστασης των πάντων [5]. Σύμφωνα με την θεωρία αυτή, την θεωρία για την καθολική σωτηρία των όντων, το κακό πρόκειται να αφανιστεί στο μέλλον και όλη η κτίση θα επιστρέψει στην προπτωτική μακαριότητά της [6]. Βέβαια, ο καθηγητής Νίκος Ματσούκας, σημειώνει για τη σχέση της θεωρίας αυτής με την δογματική διδασκαλία της Εκκλησίας: ‘’…οφείλω να τονίσω με έμφαση το γεγονός ότι η αποκατάσταση των πάντων δεν έχει θέση στην ακριβή έκθεση της δογματικής διδασκαλίας της Ορθόδοξης Εκκλησίας, αλλά οι προϋποθέσεις της είναι εξάπαντος ορθόδοξες’’ [7]. Το γεγονός λοιπόν ότι η θεωρία περί αποκατάστασης των πάντων δεν κατέχει ιδιαίτερη θέση στην δογματική διδασκαλία της Εκκλησίας, δεν σημαίνει ότι στερείται εκείνων των προϋποθέσεων που την ανάγουν σε ορθόδοξη. Το γεγονός ότι υιοθετήθηκε από σπουδαίους Πατέρες της Εκκλησίας δεν πρέπει επουδενί να αποσιωπηθεί και αγνοηθεί. Και φυσικά, όπως θα δούμε στην συνέχεια, απαραίτητη προϋπόθεση αποδοχής της είναι η πίστη στην ανυπαρξία του κακού και στα όρια του. Επομένως, το κακό συνδέεται με την θεωρία της αποκατάστασης.
Ο Νύσσης επηρεάστηκε στην θεωρία του από τον Ωριγένη [8], ο οποίος μίλησε για την αποκατάσταση των πάντων. Επίσης, για την ίδια θεωρία μίλησαν ο άγιος Γρηγόριος Θεολόγος, ο Δίδυμος ο Τυφλός, ο Ευάγριος Ποντικός, ο Συνέσιος Πτολεμαΐδος [9], ο άγιος Μάξιμος Ομολογητής [10] κ.ά. Βέβαια, ο Νύσσης καταπολέμησε αρκετές από τις κακοδοξίες του Ωριγένη και δεν ταυτίστηκε πλήρως μαζί του [11]. Αρκεί να σημειωθεί πως όσον αφορά την αποκατάσταση των πάντων και οι δύο αντιλαμβάνονται διαφορετικά τον χρόνο [12]. Ο Ωριγένης κατανοεί τον χρόνο κυκλικά, ενώ ο Νύσσης γραμμικά. Αυτό σημαίνει πως με την κυκλική θεώρηση του χρόνου, όπως δηλαδή την αντιλαμβάνεται ο Ωριγένης, υπάρχει ο κίνδυνος με την επαναφορά στο αρχικό κάλλος πριν από την πτώση να σημειωθεί νέα πτώση αλλά και άλλες νέες πτώσεις. Αυτός ο κίνδυνος ενυπάρχει στην κυκλική θεώρηση του χρόνου, σε αντίθεση με την γραμμική του Νύσσης που κινείται προς την Βασιλεία του Θεού.
Στο σημείο αυτό αξίζει να σταθούμε σε ένα σημείο. Όπως σημειώθηκε, η αποδοχή της θεωρίας της αποκατάστασης των πάντων προϋποθέτει την ανυπαρξία του κακού. Σε μία τελική αποκατάσταση, σε μία ανακαίνιση των πάντων ἐν Χριστῷ, όταν όλα θα υποταχθούν στον ίδιο, το κακό θα αφανισθεί παντελώς [13]. Τί είναι όμως το κακό και γιατί διαδραματίζει τόσο σημαντικό ρόλο στη σκέψη του Γρηγορίου Νύσσης;
Το κακό στην πατερική σκέψη είναι ανυπόστατο [14]. Δεν έχει υπόσταση το κακό, δεν έχει δική του ταυτότητα, δεν έχει δημιουργηθεί. Αν έχει δημιουργεί, τότε ο Θεός δεν είναι φύσει αγαθός. ‘’Το γάρ κακόν ἀνυπόστατον, ὅτι ἐκ τοῦ μή ὄντος τήν ὑπόστασιν ἔχει’’ θα πει ο Νύσσης [15]. Έχει το ‘’είναι’’ του εξαιτίας της αλλοίωσης της όντως καλής και αγαθής φύσης. Για παράδειγμα, το κακό υπάρχει στην απουσία του αγαθού. Το αγαθό όμως είναι εκείνο που έχει δημιουργηθεί. Το κακό αποτελεί διαβρωτική ύπαρξη του καλού, αλλοτρίωση του αγαθού, όπως θα πει ο Νύσσης [16]. Η κόλαση όμως πως υπάρχει αφού είναι κάτι κακό; Εδώ ο Νύσσης παραδέχεται την ύπαρξη της κόλασης, όχι όμως την αιωνιότητά της [17]. Είναι κτιστό λοιπόν το κακό και ως κτιστό θα αφανισθεί [18]. Τα όρια του αφορούν την κτίση αυτή, τον κόσμο τούτο. Εφόσον λοιπόν το κακό έχει όρια και θα αφανισθεί, τότε όλα θα αποκατασταθούν και θα υφίσταται πλέον μία μακαριότητα στην Βασιλεία του Θεού.
Αιωρείται όμως ένα ερώτημα ακόμη. Τί θα συμβεί με όσους έχουν πωρωθεί από τα πάθη; Σημειώνει στον Κατηχητικό Λόγο ο Νύσσης: ‘’Εκείνοι δε οι οποίοι πωρώθηκαν από τα πάθη και δεν προσέλαβαν κανένα καθαρτικό [19] για την κηλίδα, ούτε μυστήριο, ούτε επίκληση της θείας δυνάμεως, ούτε εκ μετανοίας ανόρθωση, είναι ανάγκη και αυτοί να τεθούν στην κατάλληλη κατάσταση. Κατάλληλος δε τόπος για το νοθευμένο χρυσίο είναι το πυρ του χωνευτηρίου, ώστε αφού μετά παρέλευση μακρών αιώνων διαλυθεί η αναμιχθείσα σε αυτούς κακία, να αποδοθεί στον Θεό καθαρά η φύση αυτών’’ [20]. Δεν πρέπει όμως σε καμία περίπτωση να αγνοηθεί πως η σωτηρία δεν είναι κάτι που πρέπει να επιβληθεί σε όλους τους ανθρώπους και να συμβεί αναγκαστικά. Για το ζήτημα αυτό ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Winchester π. Ανδρέας Ανδρεόπουλος σημειώνει σε άρθρο του πως ο Νύσσης δεν αποδέχεται την αποκατάσταση των πάντων ως μία αναπόφευκτη ανάγκη. Κανείς δεν θα σωθεί χωρίς μετάνοια, κάθαρση, συγχώρεση. Επίσης, αναφέρει πως η Εκκλησία ποτέ δεν θα μπορούσε να δεχτεί ως δόγμα την θεωρία της αποκατάστασης των πάντων , γιατί αν μη τι άλλο ο αντιληπτός ντετερμινισμός του μπορεί να οδηγήσει σε πνευματική απάθεια [21].
Ο Γρηγόριος Νύσσης αρνείται να δεχτεί την ύπαρξη της αιώνιας κόλασης, κάτι το οποίο δεν συμβαδίζει με την άπειρη φιλανθρωπία του Θεού. Για τον Νύσσης η κόλαση είναι ένα καθαρτήριο, όπως είδαμε νωρίτερα. Η ύπαρξη μιας αιώνιας κόλασης θα σήμαινε την αιώνια νίκη του κακού επί της αγάπης του Θεού. Πώς γίνεται ο αγαθός Θεός να επιτρέπει στο τέλος της ιστορίας του κόσμου την ύπαρξη ενός χώρου όπου κάποιοι άνθρωποι θα βασανίζονται για τα αμαρτήματά τους; Το γεγονός ότι αποτελεί επιλογή τους η ακοινωνησία με τον Θεό, αυτό καθιστά τον Θεό τιμωρό, εκδικητικό; Επιτρέπει στον Θεό να στέκεται επικριτικά απέναντι τους; Ο χώρος της αιώνιας καταδίκης έχει θέση ακόμη κι εκτός Βασιλείας του Θεού, όπου το κακό θα αφανιστεί; Αν αφανιστεί, τότε πως θα υφίσταται η ύπαρξη ενός τέτοιου χώρου; Το σίγουρο είναι πως ο ηθικισμός εντός των τειχών της Εκκλησίας δεν ανέχεται να σωθούν όλοι οι άνθρωποι. Κι αυτό διότι η σωτηρία στην περίπτωση αυτή αποτελεί ατομικό γεγονός που καταργεί την σχέση. Από την άλλη πώς γίνεται να σωθούν όσοι αρνούνται τον Θεό; Αυτά είναι του Θεού. Εξάλλου, ποιος γνωρίζει το τέλος της ιστορίας;
Υποσημειώσεις:
[1] Meredith Anthony, Gregory of Nyssa. The Early Church Fathers, London and New York, Routledge, σειρά: Early Christian Studies/Religion, 20022 σ. 129.
[2] Γρηγόριος Νύσσης, Περί κατασκευής ανθρώπου, P.G. 44, 180C.
[3] Ν. Μπερντιάεφ, Αλήθεια και Αποκάλυψη, Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα, 1967, μτφρ. Χρήστος Μαλεβίτσης, σ. 195: ‘’Είναι προς μεγίστη τιμή των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας Ωριγένη και Γρηγορίου, που απέρριψαν την πίστη στην αιώνια κόλαση και επί πλέον παραδέχθηκαν πως και ο διάβολος μπορεί αν σωθεί’’. Ιδιαίτερα για το τελευταίο βλ. Γρηγόριος Νύσσης, Κατηχητικός Λόγος, PG 45, 69C: ‘’…τόν τε ἄνθρωπον τῆς κακίας ἐλευθερῶν καί αὐτόν τόν τῆς κακίας εὑρετήν ἰώμενος’’.
[4] Στεφανίδης Βασίλειος, Εκκλησιαστική Ιστορία, Αθήνα, Εκδόσεις Παπαδημητρίου, 20007 σ. 463.
[5] Βλ. σχετικά Ιωάννης Πλεξίδας, Η ανθρωπολογία του κακού. Μία ανάγνωση του Γρηγορίου Νύσσης, Εκδόσεις λογεῖον, Τρίκαλα 2013, σσ. 181-187.
[6] Ό.π. σ. 181.
[7] Νίκος Ματσούκας, Το πρόβλημα του κακού, δοκίμιο πατερικής θεολογίας, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη, 20023, σ. 198.
[8] Βλ. ό.π. Ν. Μπερντιάεφ: ‘’Αλλά η γνώμη του Ωριγένη καταδικάστηκε από την οργανωμένη ορθοδοξία. Δεν αγιοποιήθηκε, μολονότι στη ζωή του ήταν άγιος και μάρτυρας’’. Πρβλ. Ανδρέου Θεοδώρου, Η περί αποκαταστάσεως των πάντων διδασκαλία του Ωριγένους, Περιοδικό Θεολογία, Τόμος Λ’, Τεύχος 1, 1959, σς.37-50.
[9] Βλ. ό.π. Τεύχος 2, σσ. 179-193.
[10] Νίκος Ματσούκας, Το πρόβλημα του κακού, δοκίμιο πατερικής θεολογίας, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη, 20023, σ. 200.
[11] P.M. Gr. 46, 125-128, Danielou, Origéne, σ. 282, P.M. Gr. 46, 79.
[12] Βλ. Ιωάννης Πλεξίδας, Η ανθρωπολογία του κακού. Μία ανάγνωση του Γρηγορίου Νύσσης, Εκδόσεις λογεῖον, Τρίκαλα 2013, σσ. 188-191.
[13] P.M. Gr. 46, 104.
[14] Χαρακτηριστικός είναι ο διάλογος που εκτυλίσσεται μεταξύ ενός ορθοδόξου (άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός) κι ενός μανιχαίου. Ο ορθόδοξος μέσα από μία γνωσιολογική θεώρηση του κακού το χαρακτηρίζει ως στέρηση του όντος. Βλ. σχετικά Ιωάννης Δαμασκηνός, Κατά Μανιχαίων διάλογος, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη, 2007, σ. 41.
[15] Γρηγόριος Νύσσης, Εἰς τόν Ἐκκλησιαστήν, G.N.O. V, σσ. 300. 21-22, 301. 1-2.
[16] Γρηγόριος Νύσσης, PG 45, 37D.
[17] Rihard, Enfer d’ aprés les Péres, Dict. Th• Cath, t. 5, σ. 70.
[18] Γρηγόριος Νύσσης, Εἰς τόν Ἐκκλησιαστήν, G.N.O. V, σσ. 297.22, 298. 1-2.
[19] Αναφορά για το καθάρσιο πυρ κάνει τόσο ο Ωριγένης, όσο και ο Νύσσης. Και οι δύο θεωρούν την κολαστήρια τιμωρία ως καθαρτική. Βλ. Νίκος Ματσούκας, Το πρόβλημα του κακού, δοκίμιο πατερικής θεολογίας, Εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη, 20023, σ. 200.
[20] Γρηγόριος Νύσσης, Κατηχητικός Λόγος, ΕΠΕ1, σ. 521.
[21] https://afkimel.wordpress.com/wp-content/uploads/2022/01/andropoulos-on-apokatastasis-in-origen-gregory-of-nyssa-and-maximus-the-confessor.pdf
Πρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)
Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
