Του ΘΕΟΔΩΡΟΥ Δ. ΒΑΒΙΤΣΑ
Ο Σωκράτης (469 π.Χ.–399 π.Χ.), ένας από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους της ιστορίας, θεωρείται μία από τις σπουδαιότερες μορφές του ελληνικού και παγκόσμιου πνεύματος, καθώς επίσης κι ένας εκ των θεμελιωτών της δυτικής φιλοσοφίας. Παρά το γεγονός ότι σε όλη τη διάρκεια της ζωής του δεν έγραψε κανένα σύγγραμμα, οι απόψεις του έχουν περάσει στην αιωνιότητα κυρίως μέσω των έργων του Πλάτωνα, ο οποίος και υπήρξε ο σημαντικότερος μαθητής του Σωκράτη. Μετατρέποντας την ειρωνεία σε όπλο της σκέψης και της φιλοσοφικής έρευνας, την οποία και ενέταξε στις δύο κύριες μεθόδους του, τη διαλεκτική και τη μαιευτική, ο Σωκράτης κατόρθωνε να διαρρηγνύει τις βεβαιότητες των σοφών της εποχής του αναδεικνύοντας την πνευματική τους ένδεια.
Αρχής γενομένης από τη διαλεκτική μέθοδο, αυτή αποτέλεσε το μέσο για τον έλεγχο και την εξαγωγή συμπερασμάτων. Η διαλεκτική, η οποία και προέρχεται από το «διαλέγομαι», σημαίνει διάλογος, αν και στη σωκρατική του μορφή ο διάλογος δεν εξαντλείται στην απλή συζήτηση, παρά οδηγεί στη σταδιακή αναίρεση των θέσεων του συνομιλητή, με τελικό σκοπό, βέβαια, την προσπάθεια εξαγωγής ενός νέου συμπεράσματος, μιας νέας προσέγγισης της αλήθειας. Επί της ουσίας, όπως παρουσιάζεται στους πλατωνικούς διαλόγους, ο συνομιλητής του Σωκράτη εξέθετε την άποψή του και, στη συνέχεια, μέσω ερωτήσεων που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ακόμη και απλοϊκές, ο Σωκράτης κατόρθωνε να οδηγεί τον συνομιλητή του σε λογικές αντιφάσεις, οι οποίες και αναδείκνυαν τη σαθρότητα των επιχειρημάτων του.
Από την άλλη μεριά, η μαιευτική μέθοδος αποτελούσε τη διαδικασία που ακολουθούσε τη διαλεκτική μέθοδο, δηλαδή τη διανοητική προσπάθεια εξαγωγής του νέου, σωκρατικού συμπεράσματος από τον αντίπαλο. Έχοντας ως παράδειγμα τη δουλειά της μητέρας του, η οποία ήταν μαία, και υποστηρίζοντας πως καμία φιλοσοφική θεωρία δεν δομήθηκε από εκείνον, διότι θεωρούσε ότι ο άνθρωπος γνωρίζει την αλήθεια, την Ιδέα, και όλη η προσπάθεια της φιλοσοφικής σκέψης έγκειται στο να βοηθηθεί ο άνθρωπος να ξαναθυμηθεί τη γνώση που ήδη κατέχει, ο Σωκράτης επιχειρούσε σαν μαία να βοηθήσει τον συνομιλητή του να «γεννήσει» από μέσα του την αλήθεια.
Έχει ειπωθεί ότι ο Σωκράτης ήταν ο φιλόσοφος που κατέβασε τη φιλοσοφία από τα άστρα στη γη, καθώς όλη η προγενέστερη φιλοσοφία, η προσωκρατική, η οποία οριοθετείται από τον 7ο αιώνα π.Χ. μέχρι και την εποχή του Σωκράτη, είχε ως κύριο πεδίο ενδιαφέροντος τα φυσικά φαινόμενα, ενώ μετά τον Σωκράτη, και χάρη στη δική του προσωπικότητα, οι φιλόσοφοι άρχισαν να ασχολούνται με τον άνθρωπο και την κοινωνία του.
Η αδυσώπητη κριτική του Σωκράτη σε καθετί το επιστητό και στρεβλό δεν μπορούσε να γίνει αποδεκτή από τους άρχοντες της εποχής, κάτι που είχε ως αποτέλεσμα την παραπομπή του σε δίκη για τα αδικήματα της ασέβειας προς τους θεούς και της διαφθοράς των νέων, με αποτέλεσμα την καταδίκη του σε θάνατο. Η σκέψη του, ωστόσο, παραμένει ζωντανή και θα συνεχίσει να φωτίζει τις λεωφόρους των Ιδεών.
* Ο Θεόδωρος Δ. Βαβίτσας είναι Δάσκαλος, Υπ. Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
