Γράφει ο ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΔΗΜ. ΒΑΒΙΤΣΑΣ *
Η έννοια «Παιδεία», παράγωγο του αρχαίου ρήματος «παιδεύω», είναι μία έννοια πολυσχιδής, η οποία περιλαμβάνει στους κόλπους της –χωρίς να ταυτίζεται με αυτές– τις έννοιες της διδασκαλίας, της μάθησης, της εκπαίδευσης, όπως επίσης και την ευρύτερη έννοια της «κουλτούρας» του ατόμου, καθώς αναφέρεται στη νοητική και ψυχική καλλιέργεια της ανθρώπινης προσωπικότητας.
Ωστόσο, η έννοια της «κουλτούρας», η οποία ενσωματώνει στην έννοιά της τη δήλωση τόσο της πνευματικής καλλιέργειας όσο και του πνευματικού πολιτισμού, συνδέεται άμεσα με την έννοια του «πολιτισμού», του οποίου αποτελεί γνήσιο υποσύνολο. Επομένως, γίνεται εύκολα αντιληπτή η σύνδεση της έννοιας της «Παιδείας» με αυτή του «πολιτισμού».
Μολονότι η βαθιά συνύφανση της Παιδείας με τον πολιτισμό δεν αμφισβητείται, κρίνεται σκόπιμη η περαιτέρω διερεύνηση της διαλεκτικής σχέσης που διέπει τις δύο αυτές έννοιες. Προσέτι, σ’ έναν διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο, αποτελεί αδήριτη ανάγκη η αποκωδικοποίηση και ο προσδιορισμός των αρχών και αξιών της Παιδείας που επιδρούν στον πολιτισμό, όπως επίσης και της επίδρασης του πολιτισμικού «περιβάλλοντος κόσμου» στο κοινωνικό παράγωγο «Παιδεία».
Η παιδευτική διαδικασία, όταν λαμβάνει διαστάσεις που προσεγγίζουν και καλλιεργούν πέραν του καθαρά νοητικού τόσο τον ψυχικό όσο και τον συναισθηματικό κόσμο του ατόμου, αναδεικνύεται σε δύναμη αλλαγής του περιβάλλοντος κόσμου, οδηγώντας το άτομο, μέσω μιας μυσταγωγικής διαδικασίας, στην υιοθέτηση νέων αξιών και οραμάτων.
Παρ’ όλα αυτά, η κρίση του πολιτισμού, ιδιαίτερα με την υιοθέτηση από αυτόν –κυρίως μετά τον 19ο αιώνα– αξιών όπως ο ατομισμός, η ανταγωνιστικότητα, ο επεκτατισμός κ.λπ., μπορούμε να πούμε ότι συνδυάζεται με μία ανάλογη κρίση της Παιδείας, ο λόγος της οποίας διέπεται πλέον από τις προαναφερόμενες απ-αξίες. Η παραπάνω –κοινή– πορεία των εννοιών «Παιδεία» και «πολιτισμός» δεν είναι, βεβαίως, τυχαία, και μπορεί να γίνει ευκρινέστερα κατανοητή αν αναλογιστεί κανείς το γεγονός της «μοιραίας» και «αναπόφευκτης» κατάληξής τους, ως παράγωγα της κοινωνικο-οικονομικής βάσης της δεδομένης κοινωνικής δομής.
Από την άλλη μεριά, όμως, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε τη μερική αυτονομία των ιδεών από την υλική τους βάση, δίνοντας, παράλληλα, ένα όραμα ελπίδας και αισιοδοξίας προς την κατεύθυνσης της κοινωνικής απελευθέρωσης, την οποία μπορεί να ενσαρκώσει μία Παιδεία που μάχεται την κοινωνική ανισότητα και αδικία και η οποία χρησιμοποιεί τη δύναμη που της προσδίδει η ιδιότητά της να μεταβάλλει ανθρώπινες προσωπικότητες, τροφοδοτώντας τον πολιτισμό με αξίες πανανθρώπινες και οικουμενικές, φέρνοντας όλο και πιο κοντά τη δυνατότητα ύπαρξης μιας κοινωνίας πιο ανθρώπινης, απαλλαγμένης από την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.
* Ο Θεόδωρος Βαβίτσας είναι Δάσκαλος, Υπ. Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
