Γράφει ο ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΔΗΜ. ΒΑΒΙΤΣΑΣ *
Η εκπαίδευση είναι ένας από τους πιο σημαντικούς θεσμούς που συμβάλλει στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του ανθρώπου αλλά και στην ανάπτυξη της κοινωνίας. Καθώς η κοινωνία εξελίσσεται και αλλάζει, αλλάζουν και οι απαιτήσεις που εγείρονται από την εκπαίδευση, δηλαδή ως προς το επίπεδο και την ποιότητα που παρέχεται.
Γενικά έχει παρατηρηθεί ότι, όπου εξετάζεται η ποιότητα και το επίπεδο της εκπαίδευσης που παρέχεται, ακολουθείται μία ατελείωτη «ροή» συζητήσεων, προτείνονται κάθε φορά νέα κριτήρια και αναζητούνται ευθύνες. Επιπλέον, ακολουθούν εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, οι οποίες επιδιώκουν να ανατρέψουν το ρόλο της εκπαίδευσης στην ετερόνομη κοινωνία ως μέσο διατήρησης και αναπαραγωγής της δεδομένης τάξης πραγμάτων και δη τη συγκέντρωση της εξουσίας στα χέρια των προνομιούχων κοινωνικών τάξεων.
Ωστόσο, σε μια δημοκρατική κοινωνία, ο ρόλος της εκπαίδευσης επισημαίνεται –πρωτίστως– στη λειτουργία της ως μέσο για την επίτευξη της ισοκατανομής της εξουσίας. Ως εκ τούτου, για την παιδεία του πολίτη κρίνονται ως απαραίτητα τα δημοκρατικά περιεχόμενα και οι δημοκρατικές μέθοδοι εκπαιδευτικής διαδικασίας.
Οι ανεπτυγμένες δημοκρατικές κοινωνίες σήμερα υποστηρίζουν ότι βασικός σκοπός του σχολείου είναι η προετοιμασία όλων των μαθητών, άσχετα από τη φυλή, το φύλο, την εθνική καταγωγή και την κοινωνική τάξη, για την ίση, συνειδητή και ενεργό συμμετοχή σε έναν δημοκρατικό τρόπο ζωής. Ο δημοκρατικός τρόπος ζωής στηρίζεται σε ένα αξιακό σύστημα με βασικές αρχές αυτές της ισότητας, της ελευθερίας, της αυτοπειθαρχίας, της αλληλεγγύης και του σεβασμού της αξιοπρέπειας, του πολιτισμού και των δικαιωμάτων του ανθρώπου.
Στη σημερινή εποχή, σε πολλές δημοκρατικές κοινωνίες, αξίες όπως η ισότητα, η ελευθερία, ο σεβασμός του πολιτισμού και των δικαιωμάτων του ανθρώπου και άλλες δημοκρατικές αρετές δεν αποτελούν μια σταθερή παράμετρο για όλους τους ανθρώπους, μιας και η ταξική δομή της κοινωνίας και οι οικονομικές ανισότητες έχουν ουσιαστικό αντίκτυπο σε όλες τις πτυχές της ζωής των ασθενέστερων κοινωνικών ομάδων.
Όπως είναι φυσικό, το σχολείο, εφόσον αποτελεί τμήμα του ευρύτερου κοινωνικού συγκείμενου, επηρεάζεται από όσα συμβαίνουν στην κοινωνία. Γι’ αυτό, λοιπόν, το ερώτημα που αυτομάτως εγείρεται είναι πώς λειτουργεί ένα σχολείο με δημοκρατικό τρόπο; Βεβαίως, μια εκ των ων ουκ άνευ παραδοχή είναι ότι το σχολείο δεν μπορεί να αλλάξει από μόνο του ολόκληρη την κοινωνία. Ωστόσο, μια πρώτη αρχή προς αυτή την αλλαγή θα ήταν η δημιουργία δημοκρατικών δομών και διαδικασιών στην καθημερινότητα των παιδιών στο σχολείο. Οι δημοκρατικές αρχές μαθαίνονται μέσω της εμπειρίας, γι’ αυτό και μέσω της ισότητας των ευκαιριών και της συνεργασίας θα μπορούσε να προωθηθεί μια μορφή δημοκρατικής ευγενούς άμιλλας.
Από την άλλη, κρίνεται επιτακτική η ανάγκη για μετατροπή των αναλυτικών προγραμμάτων, καθώς δεν νοείται δημοκρατικό σχολείο χωρίς ένα δημοκρατικό αναλυτικό πρόγραμμα. Με τη χρήση ενός δημοκρατικού αναλυτικού προγράμματος επιδιώκεται η απόκτηση της δυνατότητας των μαθητών να αναζητούν τη γνώση, να έχουν πρόσβαση σε ένα ευρύ πλαίσιο πληροφοριών, να αποκτούν γνωστικές πληροφορίες και να αναπτύσσουν ικανότητες, δεξιότητες και κρίση που θα τους επιτρέπουν να αναλύουν και να κατανοούν την πραγματικότητα.
Ακόμη, σε ό,τι αφορά τον εκπαιδευτικό, πρέπει να καταστεί σαφές ότι αυτός διδάσκει τόσο με τις ιδέες του όσο και με τη συμπεριφορά του. Ένας προοδευτικός εκπαιδευτικός οφείλει να σέβεται και να εκτιμά τις ιδέες των άλλων, να υπερασπίζεται τις ιδέες του δημόσια, να συμμετέχει ενεργά στην ανταλλαγή απόψεων και στη λήψη αποφάσεων με δημοκρατικό τρόπο κ.ά.
Εν κατακλείδι, οφείλουμε να επισημάνουμε το γεγονός ότι σε μια κοινωνία όπου η πλειοψηφία των νέων ανθρώπων έχει πολύ λίγη εμπειρία αναφορικά με τη λειτουργία της δημοκρατίας, οι μαθητές θα χρειαστούν χρόνο, προκειμένου να εσωτερικεύσουν τις συνήθειες της δημοκρατίας. Κι εδώ έγκειται και η τεράστια πρόκληση την οποία πρέπει να φέρουν εις πέρας επιτυχώς οι εκπαιδευτικοί.
* Ο Θεόδωρος Δ. Βαβίτσας είναι Δάσκαλος, Υπ. Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
