Γράφει ο ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΔΗΜ. ΒΑΒΙΤΣΑΣ *
Ο όρος «ρατσισμός» ή «φυλετισμός» παράγεται από το ουσιαστικό «φυλή», «ράτσα», που υποδηλώνει μια βιολογική ομάδα ανθρώπων η οποία σχηματίστηκε στα πρώτα στάδια της ανθρώπινης ύπαρξης. Οι φυλές διακρίνονται από ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, όπως χροιά της επιδερμίδας, σωματική διάπλαση, ανατομία των χαρακτηριστικών του προσώπου, χρώμα μαλλιών κ.λπ.
Αν ο ρατσισμός παρέμενε σε αυτήν την περιγραφική καταγραφή, χωρίς καμιά ουσιαστική αξιολόγηση, μάλλον δεν θα υπήρχε ιδιαίτερο πρόβλημα. Ωστόσο, δυστυχώς, τα πράγματα δεν είναι έτσι. Ο ρατσισμός αγνοεί τη βιολογική ενότητα του ανθρώπινου είδους και με βάση τα δευτερεύοντα χαρακτηριστικά που αναφέραμε παραπάνω προβαίνει σε αξιολογικές κρίσεις και διακρίσεις, όχι μόνο ανάμεσα στις φυλές αλλά και στις διάφορες κοινωνικές και λοιπές ομάδες της φυλής αυτής.
Η UNESCO έχει οριοθετήσει τον ρατσισμό ως τις αντικοινωνικές πεποιθήσεις και πράξεις που βασίζονται στην πλάνη ότι υπάρχουν βιολογικοί λόγοι που δικαιολογούν τις διακρίσεις στις σχέσεις μεταξύ των φυλετικών ομάδων. Φυσικά, στόχος του ρατσισμού είναι να διατηρηθούν οι διαφορές ανάμεσα στις ομάδες, ώστε να στηρίζουν σχέσεις ανισότητας και εκμετάλλευσης. Καθίσταται, επομένως, σαφές τόσο ότι ο ρατσισμός αποτελεί απότοκο της σημερινής εκμεταλλευτικής κοινωνίας όσο και ότι αξιοποιείται για τη διατήρηση των κοινωνικών ανισοτήτων.
Ωστόσο, ο ρατσισμός δεν εμφανίζεται αποκλειστικά εντός της κοινωνίας, αλλά και σε κοινωνικές δομές αυτής, όπως στην εκπαίδευση. Κάτι που δεν μπορεί να φανταστεί πολύ εύκολα κάποιος, όμως, είναι το γεγονός ότι οι κοινωνικές διακρίσεις (ρατσισμός) στο χώρο της εκπαίδευσης μπορεί να είναι –και είναι– θεσμικά προσδιορισμένες (θεσμικός ρατσισμός) εκτός από άτυπες αλλά υπαρκτές (πολιτισμικός ρατσισμός). Ο θεσμικός ρατσισμός εμφανίζεται στην εκπαιδευτική υποδομή, στην οργάνωση και διοίκηση του σχολείου, στα αναλυτικά προγράμματα, στα σχολικά εγχειρίδια και στην αρχική εκπαίδευση και επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, ενώ ο άτυπος εκπαιδευτικός ρατσισμός επικεντρώνεται στους άξονες της παροχής ίσων ευκαιριών και της αξιολόγησης της επίδοσης των μαθητών.
Αιτιολογώντας τις παραπάνω απόψεις μας, και σε ό,τι αφορά τον θεσμικό ρατσισμό του σχολείο, θα λέγαμε, αρχής γενομένης από τα αναλυτικά προγράμματα, ότι αυτά δεν αντανακλούν τις ανάγκες και δεν παρέχουν προγράμματα υποστήριξης των μειονοτήτων, δεν παρέχουν τη δυνατότητα διδασκαλίας της θρησκείας τους, προωθούν την κυρίαρχη ομάδα ως πρότυπο και, τέλος, χρησιμοποιούν πηγές που ενισχύουν τις στερεοτυπικές απόψεις για συγκεκριμένες μειονοτικές ομάδες. Επιπλέον, στο σχολείο κυριαρχούν κανονισμοί, οι οποίοι δεν αναγνωρίζουν τις θρησκευτικές και πολιτισμικές αξίες των μειονοτικών μαθητών και πολλές φορές παρατηρούνται φαινόμενα ατιμωρησίας απέναντι σε ρατσιστικές συμπεριφορές, φαινόμενα μη ανταπόκρισης στα παράπονα των μαθητών που βιώνουν ρατσιστικά περιστατικά, επιβολή αυστηρότερων πειθαρχικών μέτρων σε μαθητές με διαφορετικό πολιτισμικό υπόβαθρο κ.λπ.
Περνώντας τώρα στον αντίποδα, και επιχειρώντας τη διατύπωση κάποιων θέσεων για την αντιμετώπιση του εκπαιδευτικού ρατσισμού, εκκινώντας από τους εκπαιδευτικούς θα λέγαμε ότι πρέπει να γνωρίσουν και να εκτιμήσουν τα πολιτιστικά στοιχεία των αλλοδαπών μαθητών τους, να προσδιορίσουν τις ομοιότητες μεταξύ των πολιτισμών –χωρίς, ωστόσο, να εμμένουν εμφατικά στις ομοιότητες των πολιτισμών–, να ενισχύουν την αυτοεκτίμηση των μειονοτικών μαθητών τους, να παρέχουν ίσες ευκαιρίες μάθησης στους μαθητές τους, να έχουν υψηλές προσδοκίες από όλους τους μαθητές και, τέλος, να αξιολογούν πάντοτε επί τη βάσει των δυνατοτήτων των παιδιών.
Από την άλλη, τα αναλυτικά προγράμματα πρέπει να περιλαμβάνουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, να παρεμποδίζουν τις προκαταλήψεις και τη μετάδοση στερεοτύπων (π.χ. μαύροι= υποδεέστεροι, πρωτόγονοι κ.ά.), να προσαρμόσουν το περιεχόμενό τους (π.χ. επίπεδο, ενδιαφέροντα), να προωθούν εναλλακτικούς τρόπους ταξινόμησης και αιτιολόγησης των διαφορών, να προετοιμάζουν τους μαθητές στην ενεργό αντίσταση εναντίον του ρατσισμού, να ενθαρρύνουν το σεβασμό σε διαφορετικούς λαούς και πολιτισμούς κ.λπ.
Κλείνοντας, αναφορικά με τις απαιτήσεις που εγείρονται για το σχολικό περιβάλλον, οφείλουμε να επισημάνουμε ότι αυτό πρέπει να εκφράζει εκτίμηση και θετική αντιμετώπιση της διαφοράς (π.χ. φυλή, φύλο, αναπηρίες), να απαγορεύει τον εκφοβισμό και την παρενόχληση, να αντιμετωπίζει τις ρατσιστικές συμπεριφορές ως ένα σοβαρό πειθαρχικό θέμα και να έχει τακτικές συσκέψεις με τους γονείς των μειονοτικών μαθητών και τα μέλη των κοινοτικών ομάδων στις οποίες εντάσσονται.
* Ο Θεόδωρος Δ. Βαβίτσας είναι Δάσκαλος, Υπ. Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
