Του Φιλολόγου Νίκου Μπαζιάνα
Γιατί ανάμεσα στη θεωρία και στην πράξη, ανάμεσα στα λόγια μας και στα έργα μας δεν υπάρχει πάντα συνέπεια; Γιατί πολλές φορές μέσα στην ψυχή μας κυριαρχεί η αντίφαση και αντινομία; Παλαιό το πρόβλημα, αλλά οξύτερο στις ημέρες μας, επειδή η μορφή τής σύγχρονης ζωής μάς αναγκάζει πιο πολύ να σκεπάζουμε το πρόσωπο με προσωπείο και να δείχνουμε στους άλλους αυτό ακριβώς που δεν είμαστε. Τα «κατά συνθήκην ψεύδη» κατάντησαν ως έναν βαθμό απαραίτητα, «αναγκαίο κακό». Σε μια εποχή που διαρκώς αναταράσσεται και μεταβάλλεται, σε μια εποχή κρίσης ή και κατάρρευσης των ιδεολογιών, η αμφιβολία, η ανασφάλεια και η αβεβαιότητα δυναστεύουν τις συνειδήσεις, και ο σημερινός άνθρωπος αδυνατεί να έχει μια σταθερή πυξίδα ζωής. Οι σύγχρονοι καιροί, με τις έντονες εθνικές, φυλετικές και κοινωνικές αντιπαραθέσεις, συγκρούσεις και αναφλέξεις, έχουν μεταβάλει τους συσχετισμούς «δυνάμεων», έχουν ανατρέψει τα ώς τώρα «δεδομένα» κι έχουν ιεραρχήσει διαφορετικά τις όποιες αξίες. Έτσι, με περισσότερη δυσκολία ανακαλύπτει κανείς σήμερα το αληθινό πρόσωπο του ανθρώπου.
Όλοι μας έχουμε λίγο πολύ διπλή υπόσταση, διπλό πρόσωπο σαν τον Ιανό. Εκμεταλλευόμαστε ένα «δίπορτο». Υπηρετούμε μια κοινωνική συμβατικότητα. Απέναντι στα προβλήματα της ζωής, απέναντι στο «δέον γενέσθαι» παίρνουμε δυο θέσεις, δυο στάσεις διαφορετικές κι αντίθετες πολλές φορές μεταξύ τους: τη θεωρητική και την πρακτική. Υπάρχει μια ψυχολογική ερμηνεία αυτών των αντιφάσεων και των αντινομιών. Το ότι η πράξη μας δεν επαληθεύει πάντα τη θεωρία μας, δεν είναι εντελώς τυχαίο κι αυθαίρετο, ούτε κι ανεξήγητο. Τη θεωρία τη διαμορφώνει ο «λόγος», η ήρεμη συνείδηση, η γαλήνια ώρα, η στοχαστική. Την πράξη την επιβάλλει η άμεση ανάγκη, το ατομικό συμφέρον. την προσδιορίζει όχι μόνον ο λόγος, αλλά και το ένστικτο, το συναίσθημα και το πάθος, οι κρυφές δυνάμεις τού υποσυνειδήτου. Κι ακόμη, η συγκεκριμένη ψυχολογική στιγμή, η ταραγμένη συνείδηση, το έκτακτο εξωτερικό γεγονός, που αναγκάζει να λειτουργήσουν τα αντανακλαστικά μας με τρόπο που η ώριμη σκέψη δεν θα το ενέκρινε.
Βασικά, οι αντινομίες είναι αποτέλεσμα της διφυΐας μας. Υπάρχουν μέσα μας δυο δυνάμεις, που η μια τραβά προς τα κάτω και η άλλη προς τα πάνω. Το «καλό» και το «κακό», η θέση και η αντίθεση, η λόγος και ο αντίλογος.
Η ατέλεια συνοδεύει την ανθρώπινη φύση. Ορθός ο λόγος. Κι αν κανείς κρίνει και επικρίνει την εποχή του, αν γκρινιάζει για τα ελαττώματα των ανθρώπων, για τα αδύνατα σημεία τού πολιτισμού μας, δεν σημαίνει ότι πιστεύει στον μύθο τού χαμένου παραδείσου. Το κάνει, γιατί σκοπεύει σε κάποιο ιδανικό. Και γιατί πιστεύει ότι ο άνθρωπος είναι ικανός για ανώτερη μορφή ζωής. Το απόλυτο, το ιδανικό είναι ανέφικτο βέβαια. Πρέπει όμως να υπάρχει σαν ένας στόχος υψηλός, όπου οφείλει να κατατείνει η ανθρώπινη προσπάθεια, για να πετυχαίνει τουλάχιστον το σχετικό. Τεράστια άλματα έχουν γίνει ώς σήμερα. Όμως, υπάρχει ακόμη μπροστά μας δρόμος μακρύς. Ο σημερινός άνθρωπος δαμάζει όλο και πιο πολύ τη φύση και τον εαυτό του, και διαρκώς ανοίγει νέους ορίζοντες. Κάποιο μακρινό αστέρι, απροσπέλαστο, τον γοητεύει και αγωνίζεται να το φτάσει. Δεν έχει σημασία που δεν θα το φτάσει ίσως ποτέ. Αρκεί ο αγώνας και η προσπάθεια, η πορεία προς το ιδανικό. Γιατί έτσι αποκτά κάποιο σκοπό και κάποιο νόημα η ζωή μας.
Α΄ ΣΗΜ. Το κείμενο τούτο είναι παρμένο από το βιβλίο τού Νίκου Μπαζιάνα «Επίκαιρα και Διαχρονικά», Εκδ. Gutenberg, Αθήνα 2008. Ο Νίκος Μπαζιάνας γεννήθηκε το 1930 στους Σοφάδες Καρδίτσας και είναι Φιλόλογος, ποιητής, δοκιμιογράφος και ερευνητής τής λαϊκής μας παράδοσης.
(Επιμέλεια Νικολάου Κατοίκου)
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
