Του ΘΕΟΔΩΡΟΥ Δ. ΒΑΒΙΤΣΑ
Ο Υπαρξισμός αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα φιλοσοφικά ρεύματα του 20ου αιώνα, στο επίκεντρο του οποίου βρισκόταν η μελέτη της εύρεσης νοήματος στην ύπαρξη, καθώς επίσης και η αναζήτηση αξιών για το άτομο. Αν και ως όρος εισήχθη από τον Μαρσέλ, ως τάση ο Υπαρξισμός διαμορφώθηκε τον 19ο αιώνα μέσα από το έργο του μεγάλου Δανού φιλοσόφου Σαίρεν Κίρκεγκωρ.
Στον χώρο του Υπαρξισμού υπάρχουν δύο κύριες τάσεις: από τη μία ο θεϊστικός υπαρξισμός, ο οποίος υποστηρίζει την ύπαρξη του Θεού και εκπροσωπήθηκε από τον Μαρσέλ και τον Κίρκεγκωρ, και από την άλλη ο αθεϊστικός υπαρξισμός, ο οποίος αρνείται την ύπαρξη του Θεού, με σημαντικότερους εκπροσώπους τον Ζαν Πωλ Σαρτρ και τον Αλμπέρ Καμύ.
Ωστόσο, ανεξαρτήτως θεϊστικού ή αθεϊστικού προσανατολισμού, στον πυρήνα των μελετών τού Υπαρξισμού βρίσκεται ο άνθρωπος ως ύπαρξη, αφού, όπως επισημαίνουν τόσο ο Κίρκεγκωρ όσο και Σαρτρ, δεν υπάρχει κανένα εξωτερικό σημείο βάσει του οποίου θα μπορούσε να προσανατολιστεί ο άνθρωπος, κι αυτό διότι κανόνας του είναι ο εαυτός του και οφείλει ο ίδιος να δημιουργεί τους κανόνες του, κάτι που οδηγεί στη θέση ότι ακριβώς αυτός ο αυτοκαθορισμός της συμπεριφοράς ως ενέργεια ελευθερίας είναι κάτι αναπόδραστο στον άνθρωπο. Από αυτό το σημείο πηγάζει και η σχέση του Υπαρξισμού με την ελευθερία.
Ο Σαρτρ, θέλοντας να δείξει τη σημασία της ελευθερίας για τον άνθρωπο, στο έργο του «Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός», ανέφερε ότι: «Ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος. Καταδικασμένος, γιατί δεν δημιούργησε, δεν έπλασε μόνος του τον εαυτό του κι ωστόσο ταυτόχρονα ελεύθερος, γιατί από τη στιγμή που πετάχτηκε στον κόσμο, είναι υπεύθυνος για ό,τι κάνει» (σελ. 306). Επιπλέον, εισάγοντας τον κανόνα «πράξε όπως θα ήθελες όλη η ανθρωπότητα να πράττει», ο Σαρτρ επεδίωξε να δώσει μία κατεύθυνση στον άνθρωπο σύμφωνα με την οποία η απόλυτη ελευθερία δεν οδηγεί σε έναν αμοραλιστικό κόσμο, χωρίς κανόνες και όρια, όπου καθετί είναι αποδεκτό.
Ωστόσο, αξίζει να σημειωθεί ότι στον Υπαρξισμό ασκήθηκε έντονη κριτική, τόσο διότι, κυρίως στην αθεϊστική του εκδοχή, έφτανε στο σημείο να θεωρεί την ίδια την ύπαρξη μάταιη και χωρίς νόημα, κάτι που απέδωσε χαρακτηριστικά ο Καμύ με τη γνωστή φράση του «Να αυτοκτονήσω ή να κάνω καφέ;», όσο και για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν την έννοια της ελευθερίας, δηλαδή ως μεταφυσική κατηγορία, ανεξάρτητη από το κοινωνικό πλαίσιο.
Κλείνοντας, θα λέγαμε ότι, αναμφιβόλως, η συμβολή του Υπαρξισμού στην ανάπτυξη του φιλοσοφικού διαλόγου τον 20ο αιώνα κρίνεται καθοριστική. Καθοριστική όχι μόνο λόγω της σπουδαιότητας των θέσεών του –οι οποίες όπως είπαμε αμφισβητήθηκαν έντονα–, αλλά κυρίως διότι αποτέλεσε έναν σημαντικό πόλο στο φιλοσοφικό γίγνεσθαι, ο οποίος, ακόμη και ως άρνηση του ίδιου του φορέα του, έδωσε σημαντική ώθηση στην εξέλιξη της φιλοσοφικής σκέψης.
* Ο Θεόδωρος Δ. Βαβίτσας είναι Δάσκαλος, Υπ. Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
