Η ομιλία του Δρος Ευθ. Παπαχρήστου στην επιμνημόσυνη δέηση για τους πεσόντες στη Μάχη της Μερίτσας

Σεβασμιώτατε! Σεβαστοί Πατέρες! Κυρία Υπουργέ! Κυρία Αντιπεριφερειάρχη!
Αξιότιμοι εκπρόσωποι των Ελληνικών Αρχών! Κυρίες και κύριοι!

Η διαταγή των Ιταλών αμέσως μετά την Μάχη της Οξύνειας (11-12 Φεβρουαρίου 1943), ήταν σαφέστατη και δεν χωρούσε παρερμηνείες: Το έγγραφο έλεγε ότι «με το σύνολο των δυνάμεων» «να εξαλειφθούν οι ανταρτικές συμμορίες», «καταστρέφοντας τις υλικοτεχνικές βάσεις τους», «να αφαιρεθούν τρόφιμα και όπλα», και «ψάξτε και καταστρέψτε τον αντίπαλο και τις βάσεις του».

Την καταστροφή κάθε χωριού την χαρακτήριζαν ειρωνικά, απάνθρωπα και κυνικά «επαναφορά στην κανονικότητα». Στα πλαίσια αυτών των επιχειρήσεων τα ιταλικά στρατεύματα κατοχής στην Θεσσαλία εκτέλεσαν Έλληνες, βομβάρδισαν, πυρπόλησαν και κατέστρεψαν χωριά, με την Οξύνεια να είναι το χωριό στα Χάσια με τις περισσότερες απώλειες σε οικοδομήματα διότι έκαψαν ΟΛΑ τα σπίτια της. Γι΄ αυτό η Οξύνεια πρέπει να καταταγεί στα μαρτυρικά χωριά.

Τι είχε προηγηθεί;

Με την οργανωτική ενδυνάμωση των αντιστασιακών οργανώσεων, στην ιταλική ζώνη κατοχής η κατάσταση άρχισε να ξεφεύγει από τον απόλυτο έλεγχο των Ιταλών περί τα μέσα του 1942. Γι΄ αυτό οι Ιταλοί πυρπολούσαν ελληνικά χωριά, οικειοποιούνταν τους φυσικούς πόρους (δημητριακά, φρούτα, ζώα), λεηλατούσαν τα εμπορικά, βιομηχανικά αποθέματα σε τέτοιον βαθμό, ώστε κατέστη άκρως προβληματική η τροφοδότηση του ελληνικού λαού. Αλλά με τα αντίποινα (λεηλασίες, εκτελέσεις αμάχων) ουσιαστικά οι Ιταλοί έσπρωχναν μεγάλα τμήματα του ελληνικού λαού στην συλλογική Αντίσταση.

Η αντίσταση

Όλα αυτά συν το αδούλωτο πνεύμα του Έλληνα, η παντοτινή βούλησή του για Ελευθερία, εκφράστηκε μέσα από τις πάμπολλες αντιστασιακές οργανώσεις διαφόρων αποχρώσεων. Εδώ στα Χάσια δρούσαν κυρίως δυο αντιστασιακές ομάδες: αφενός το ΕΑΜ με το στρατιωτικό σκέλος του, τον ΕΛΑΣ, και αφετέρου ο ΜΙΔΑΣ και ΕΔΕΣ.

Ο Ηλίας Καφαντάρης του ΕΑΜ αλώνιζε όλα τα χωριά, ενθαρρύνοντας τον κόσμο να αντισταθεί. Κυρίως έπαιρνε με το μέρος του τον ιερέα και τον πρόεδρο κάθε χωριού και μιλούσε κατά προτίμηση σε εκκλησίες. Υπεύθυνος του ΜΙΔΑΣ στην περιοχή ήταν ο Οξυνειώτης ανθυπολοχαγός Αρ. Μπλούτσος.

Η επιδρομή

Αφού στις αρχές Φεβρουαρίου 1943 οι αντάρτες του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ με το σύνθημα «μολών λαβέ», απέρριψαν την απαίτηση της ιταλικής φρουράς Καλαμπάκας, να της παραδώσουν οι Οξυνειώτες σφάγια και άλλα τρόφιμα, οι Ιταλοί αναγκάστηκαν να έρθουν μόνοι τους να τα πάρουν – πέφτοντας σε μια καλά στημένη παγίδα.

Έφτασαν τα χαράματα της 10ης Φεβρ. με σκοπό να τρομοκρατήσουν τον κόσμο και να συλλάβουν τους ενόπλους οι οποίοι όμως πρόλαβαν να εγκαταλείψουν το χωριό και να ταμπουρωθούν στους γύρω λόφους. Ειδοποιήθηκαν όλες οι οργανώσεις στα γύρω χωριά να συνδράμουν στην απόκρουση των Ιταλών.

Στο μεταξύ οι Ιταλοί μέσα στο χωριό μαζί με τους συνεργάτες τους λεηλατούσαν τα νοικοκυριά. Η συνεννόηση μεταξύ των ανταρτών και των κατοίκων εντός του χωριού λειτουργούσε άψογα: σημειώματα μέσα σε καρβέλια ψωμιού, σε καυσόξυλα, σε αυτιά γαϊδάρου, σε τσιρέπια (κάλτσες), σε κοτσίδες κοριτσιών κλπ. Με κίνδυνο της ζωής τους, χρησιμοποιήθηκαν και ανήλικα παιδιά ως αγγελιαφόροι. Ένα παιδί εκείνης της εποχής που έδρασε ως μαντατοφόρος, βρίσκεται σήμερα μαζί μας. Είναι η Βαϊτσα Παπαχρήστου-Φλόκα.

Οι Ιταλοί λεηλάτησαν την Οξύνεια, φόρτωσαν την λεία τους στα ζώα των Οξυνειωτών, πήραν μαζί τους ομήρους, έκαψαν οκτώ σπίτια μετά από υποδείξεις των δοσίλογων και στις 11.02.1943 το μεσημέρι άρχισαν την πορεία της αναχώρησής τους.

Η μάχη

Στο μεταξύ οι ένοπλοι της Οξύνειας και των γύρω χωριών είχαν προσέλθει εδώ στην Βελίκα, χωρίς να ρωτήσουν ποιος είναι ο αρχηγός της κάθε αντιστασιακής ομάδας ούτε να πάρουν την άδεια από κάποιον. Το μοναδικό κίνητρό τους ήταν η αυτοθυσία, ο πατριωτισμός τους, ο κοινός αγώνας για απελευθέρωση – ως ενωμένοι Έλληνες. Κατέστρωσαν το σχέδιο μάχης από παράταξη, αν και ο οπλισμός τους ήταν πενιχρός, η ψυχική τους δύναμη όμως αστείρευτη. Με στρατηγικό σχεδιασμό της επικείμενης μάχης, προταθέντα από τον Αρ. Μπλούτσο που τον αποδέχτηκαν οι Καφαντάρης, Βόκκας, Ζαραλής, Μπούγλας και Ράπτης, οι ένοπλοι σε πνεύμα συνεργασίας παρατάχθηκαν στους γύρω λόφους και στην έξοδο αυτής της πεδιάδας, χωρίς να ξέρουν την ακριβή πορεία επιστροφής των Ιταλών. Αυτά τα στενά θύμιζαν τις αρχαίες Θερμοπύλες.

Στη μάχη που επακολούθησε οι Ιταλοί έπαθαν μια ανείπωτη πανωλεθρία. Δεκάδες οι Ιταλοί νεκροί, πάνω από 150 οι αιχμάλωτοι, οι οποίοι οδηγήθηκαν στην Αγναντιά και Οξύνεια, οι κάτοικοι τούς περιποιήθηκαν φιλόξενα, ανθρώπινα, προσφέροντάς τους ζεστό φαγητό και κατάλληλα ρούχα και την επόμενη τούς άφησαν ελεύθερους να επιστρέψουν στην μονάδα τους. Κι όμως οι Ιταλοί διοικητές, ως «ευχαριστώ», με την «Επιχείρηση Καταστροφή», προέβησαν σε σκληρότατα αντίποινα βομβαρδίζοντας τα Χασιώτικα χωριά, εκτελώντας αθώους, προβαίνοντας σε λεηλασίες, ομαδικές εκτελέσεις, βομβαρδισμούς και πυρπολήσεις χωριών, ιδιαίτερα της Οξύνειας.

Από την μάχη της Οξύνειας (Μερίτσας) στην «Επιχείρηση ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ»

Η πανωλεθρία των Ιταλών στην μάχη της Οξύνειας άφησε μεν αρχικά άφωνες τις ιταλικές διοικήσεις, αλλά δεν άργησαν να προβούν σε σκληρά αντίποινα. Από το πρωί της 12ης Φεβρ., άρχισαν οι αναγνωριστικές πτήσεις πάνω από την Οξύνεια, Αγναντιά, Αγιόφυλλο κι αλλού και οι βομβαρδισμοί των χωριών στα Ανατολικά και Δυτικά Χάσια.

Τα ιταλικά έγγραφα και η διαταγή του στρατηγού Ρόσσι από12/02/1943 με τον κωδικό «Επιχειρήσεις Κ», δηλ. «Καταστροφή» (D = Distruzione), προέβλεπαν μεταξύ άλλων:

«Πρέπει να εξαλειφθούν οι ανταρτικές συμμορίες, (…) είμαστε έτοιμοι να αντιδράσουμε (…) με το σύνολο των δυνάμεων (…) Σκοπός (…) είναι α) εξάλειψη των ένοπλων συμμοριών (…) καταστρέφοντας τις υλικοτεχνικές βάσεις τους, στερώντας τους κάθε δυνατότητα ανεφοδιασμού και ανατρέποντας την οργανωτική τους διάρθρωση, β) να αφαιρεθούν τρόφιμα και όπλα…. Ψάξτε και καταστρέψτε τον αντίπαλο και τις βάσεις του (…)». Ως διοικητής επιχειρήσεων ορίσθηκε ο στρατηγός Τζιούντιτσε.

Ήδη στις 12/02/1943 ο μέραρχος Μπενέλλι διατάσσει: «Με το πρώτο φως της 13ης Φεβρουαρίου, πλήξατε με βομβαρδισμούς … τα ακόλουθα χωριά. Μερίτσα, Βελεμίστιον, Κακοπλεύρι, Σταγιάδες, Oστροβός… Ανοίξατε πυρ εναντίον όλων των προσώπων που εντοπίζονται …».

Η ολοσχερής πυρπόληση της Οξύνειας

Ας εστιάσουμε σήμερα και στην πυρπόληση χωριών, ιδιαίτερα της Οξύνειας. Ο Τζιούντιτσε αναφέρει στις 26/02/43 ότι πραγματοποιήθηκε η «επιστροφή του Βελεμιστίου στην κανονικότητα», δηλ. πυρπόληση του Αγιοφύλλου. Στη συνέχεια αναφέρει την ίδια μέρα την «επιστροφή της Μερίτσας στην κανονικότητα», αφού το 6ο Σύνταγμα Ιππικού υπό τον συνταγματάρχη Μπέρτι την Παρασκευή, 26 Φεβρουαρίου 1943, από 13:30 μέχρι 16:00 η ώρα πυρπόλησε ολοσχερώς την Οξύνεια.

Παραθέτω – στην χασιώτικη ντοπιολαλιά – συντομότατα αποσπάσματα βιωματικών αφηγήσεων Οξυνειωτών που παρατηρούσαν από τις απέναντι βουνοπλαγιές το κάψιμο του χωριού:

«Αεροπλάνα έρ΄χναν βόμβες στο χωριό, ακόμα και τα πρόβατα πυροβολούσαν! … Είδα το χωριό να καίγεται … πολλές μέρες, καπνός, φλόγες. Δεν ξέρω τι φάρμακο έρ΄χναν, καίγονταν αυτομάτως τα σπίτια. Όλο το χωριό κάηκε σε λίγες ώρες». «Τ’φικούσαν … τουν κόσμου στα βουνά…. Έβλιπνα του χουριό που καίουνταν. Σπίτια, κουτέτσια, αχυρώνις! Άφ’καν τ΄ς ικκλισίις.». «Έλιγάμι «να, τώρα καίγιτι του σπίτι του τάδε», αργότιρα «τώρα πήρι φουτιά του θ’κό μας σπίτι. Σοι μάτουνι η καρδιά σ’ να βλέπ’ς του βιος σ’ να γίνιτι στάχτη». «Κλάματα μικροί κι μιγάλοι…. Πουτάμι τα δάκρυα!».

Από τα παραπάνω τεκμηριώνεται ότι ο αυτουργός-εμπρηστής της Οξύνειας ήταν ο συνταγματάχης Μπέρτι και ηθικοί αυτουργοί ο στρατηγός Ρόσσι, ο στρατηγός Τζιούντιτσε ως διοικητής της «Eπιχείρησης Καταστροφή» καθώς και ο στρατηγός Μπενέλλι. Αυτοί δεν τιμωρήθηκαν ποτέ, διότι – μετά από επιθυμία των δυο μεγάλων δυτικών συμμάχων – στην Ιταλία δεν έγινε ποτέ «Νυρεμβέργη», δηλ. δίκες κατά εγκληματιών πολέμου. Κανένας Ιταλός δεν λογοδότησε ούτε βέβαια καταδικάστηκε για τα εγκλήματα πολέμου στην Ελλάδα της ιταλικής κατοχής διάρκειας 29 μηνών.

Η 26η Φεβρουαρίου 1943 πρέπει να χαραχθεί βαθιά στη μνήμη των Οξυνειωτών ως μια «Μαύρη Παρασκευή», η Παρασκευή της Καταστροφής του χωριού μας από τους Ιταλούς. Πριν από 82 χρόνια γράφτηκε η μελανότερη σελίδα της ιστορίας της μαρτυρικής Οξύνειας. Ήταν το τίμημα της παλλαϊκής αντίστασης του χωριού και των άλλων Χασιώτικων χωριών. Καταστράφηκαν όλα τα σιτηρά, έπιπλα, ο ρουχισμός και ζώα κάηκαν ζωντανά. Το χωριό καιγόταν μέρες ολόκληρες σαν λαμπάδα και λίγο αργότερα έγινε ένας σωρός από αποκαϊδια. Οι κάτοικοι βίωσαν μια απερίγρατη δυστυχία. Γι΄ αυτό η Οξύνεια έγινε μαρτυρικό χωριό, αφού από τα περίπου 81 σπίτια του χωριού πυρπολήθηκαν τα 80 (ποσοστό καταστροφής 99 %).

Η μάχη της Οξύνειας αποτέλεσε έναν ηθικό θρίαμβο που συνδύαζε τον πατριωτισμό, την ενότητα, την ανδρεία, αυταπάρνηση και την ανθρώπινη μεγαλοσύνη και θα έπρεπε να διδάσκεται ως τοπική ιστορία.
Στη μάχη αυτή έπεσαν ηρωικώς μαχόμενοι επτά Έλληνες που τιμούνται κάθε χρόνο με ιδιαίτερη μνεία. Φέτος για πρώτη φορά ανάμεσά τους αναφέρεται και ο Χρήστος Κοτίνης, με το ψευδώνυμο «Τσολιάς» από την Αγία Τριάδα.

Αωνία η μνήμη των επτά πεσόντων!

Δρ Ευθύμιος Χρ. Παπαχρήστος