Με το «Βήμα» της 11ης Ιουνίου 2003 διανεμήθηκε στους αναγνώστες του συλλεκτικό τεύχος του περιοδικού “The National Geographic Magazine”. Σ’ αυτό το τεύχος περιέχονται δύο αναδημοσιευμένα θέματα. Το πρώτο ήταν του Δεκεμβρίου του 1928 και είχε τίτλο «Από την Πόλη στην Αθήνα με υδροπλάνο. 3000 χρόνια ιστορίας σε τέσσερις ώρες». Το δεύτερο θέμα ήταν του Δεκεμβρίου του 1947 και είχε τίτλο «Ένας Δούρειος Ίππος για την Ελλάδα. Η διάβρωση του εδάφους στα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια».
Επιμέλεια: ΓΙΑΝΝΗΣ ΨΑΡΡΗΣ
Το δεύτερο θέμα, «Διάβρωση του εδάφους: Πληγή για την Ελλάδα», από το οποίο θα αναδημοσιεύσουμε λίγα αποσπάσματα, έγραψε ο F.G. Renner*, και αποτελείται από τα παρακάτω μικρά κεφάλαια: 1) Παιδιά και υποσιτισμός 2) Οι τιμές στα ύψη, οι μισθοί χαμηλοί 3) Μια χώρα γεωργών 4) Διαφημιστικές πινακίδες στην αρχαία Κόρινθο 5) Καλάβρυτα: Τρία χρόνια μετά την καταστροφή 6) Καλλιέργειες σε απότομες πλαγιές 7) Τρόποι συγκράτησης του εδάφους 8) Άροτρα που τα σέρνουν βόδια 9) Ποτάμια που στερεύουν 10) Διαβρωμένοι βοσκότοποι 11) Η εξαφάνιση των δασών 12) Έλλειψη καύσιμης ύλης 13) Οι αδυναμίες στον Γεωργικό τομέα αντιμετωπίζονται.
* Ο F.G. Renner, προϊστάμενος του τμήματος βοσκοτόπων της Υπηρεσίας Προστασίας Εδαφών στο Υπουργείο των ΗΠΑ, επισκέφτηκε την Ελλάδα το 1946 (Μάιος-Οκτώβριος) στο πλαίσιο μιας αποστολής της Διεύθυνσης Γεωργικής Αποκατάστασης της UNRRA και ήταν υπεύθυνος για μια έρευνα σχετικά με τη λεκάνη απορροής του Βουραϊκού (Καλάβρυτα-Αχαΐα).
Τότε που επισκέφτηκε την Ελλάδα, δεν είχε ακόμα τεθεί σε εφαρμογή το φιλόδοξο πρόγραμμα της Αμερικανικής βοήθειας προς το Ελληνικό Κράτος και η μόνη πηγή αρωγής ήταν η Διεύθυνση Περίθαλψης και Αποκατάστασης των Ηνωμένων Εθνών (United Nations Relief and Rehabilitation Administration – η λεγόμενη UNRRA), στην οποία οι ΗΠΑ είχαν το μεγαλύτερο ποσοστό συμμετοχής.
Γράφει ο Renner για το μακρινό 1946, λες και είναι σημερινό «… η έλλειψη αποτελεσματικού ελέγχου του κράτους στις τιμές είχε ως συνέπεια την ξέφρενη άνοδο του πληθωρισμού. Το ψωμί και οι πατάτες πωλούνταν 1.650 δρχ., το τυρί 7.500 δρχ. το κρέας 6.600 δρχ., η ζάχαρη 14.300 δρχ. και τα αβγά 3.600 δρχ. η δωδεκάδα. Ο πιο καλοπληρωμένος Έλληνας δεν παίρνει πάνω από 175.000 – 200.000 δρχ. το μήνα. Πολλές οικογένειες που γνώρισα τρέφονται στην ουσία μόνο με ψωμί και λαχανικά… Η Ελλάδα είναι βασικά γεωργική χώρα. Τα δύο τρίτα περίπου του ενεργού πληθυσμού είναι αγρότες… γι’ αυτό αν δεν σταματήσει η διάβρωση του εδάφους κι αν δεν εκσυγχρονιστούν οι γεωργικές μέθοδοι έτσι ώστε να παράγονται περισσότερα αγαθά, ελάχιστες πιθανότητες υπάρχουν για μια ουσιαστική βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης της Ελλάδα. Ορισμένοι υψηλά ιστάμενοι στα Ελληνικά Υπουργεία συνειδητοποίησαν ότι πολλά από τα δεινά της χώρας προέρχονται από τις αδυναμίες στη γεωργία. Έτσι, ζήτησαν τη συνδρομή μιας ομάδας Αμερικανών ειδικών σε θέματα γεωργίας, οι οποίοι θα επισκέπτονταν κάποιες προβληματικές περιοχές και θα εκπονούσαν μια μελέτη σχετικά με το έδαφος, τις καλλιεργητικές και κτηνοτροφικές μεθόδους, καθώς και την κατάσταση των δασών. Με τα συμπεράσματα και τις προτάσεις αυτής της μελέτης, οι Έλληνες αρμόδιοι θα μπορούσαν να διασώσουν και να βελτιώσουν όλους τους γεωργικούς πόρους εκείνων των περιοχών, και κατ’ επέκταση να αναβαθμίσουν τις συνθήκες διαβίωσης του πληθυσμού. Αργότερα, αν η πρώτη προσπάθεια είχε επιτυχή αποτελέσματα, θα ακολουθούσαν και οι υπόλοιπες περιοχές της χώρας.
» Στη λεκάνη απορροής του Βουραϊκού οι περισσότερες καλλιέργειες βρίσκονται σε επικλινές έδαφος. Καλλιεργείται σιτάρι σε πλαγιές με κλίση 40% ή και περισσότερο. Υπό αυτές τις συνθήκες η διάβρωση του εδάφους είναι αναπόφευκτη. Μάθαμε ότι το ένα τέταρτο της καλλιεργήσιμης γης στην περιοχή έπαψε να είναι παραγωγική και εγκαταλείφθηκε,επειδή με τη διάβρωση είχε χαθεί πολύτιμο έδαφος… Στο φαράγγι πάνω από την Κέρτεζη είδα τα ερείπια δύο παμπάλαιων αλευρόμυλων. Στις πλαγιές ακριβώς από πάνω τους υπήρχαν απομεινάρια αναβαθμίδων (οι λεγόμενες πεζούλες) που σήμαινε ότι κάποτε εκεί καλλιεργούσαν σιτάρι…
» Η διάβρωση του εδάφους δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί όσο υπάρχουν καλλιέργειες σιτηρών σε επικλινή ορεινά εδάφη. Αν όμως οι βουνοπλαγιές καλύπτονται με χορτολιβαδική βλάστηση αφενός θα σταματούσε η διάβρωση και αφετέρου θα υπήρχε περισσότερη χορτονομή για τα υποσιτιζόμενα κοπάδια… Εγκατάσταση χορτολιβαδικής βλάστησης θα μπορούσε να γίνει και σε πεδινές εκτάσεις… Πρώτα ψεκάσαμε με DDT προληπτικά τα δωμάτια και κατόπιν βολευτήκαμε όπως μπορούσαμε στο σπιτάκι που έμελε να γίνει η έδρα μας για τους υπόλοιπους πέντε μήνες…
» Οι γεωργικές πρακτικές στην Ελλάδα ελάχιστα έχουν αλλάξει από την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Είδα παντού τους αγρότες να σπέρνουν με το χέρι… Μετά τη σπορά σκεπάζουν τους σπόρους με χώμα, με ένα απαρχαιωμένο άροτρο που έχει ξύλινο ή σιδερένιο υνί και το σέρνουν βόδια. Στις φτωχές οικογένειες ο αγρότης και η γυναίκα του αναγκάζονται να σκάβουν μόνοι τους το χωράφι με μια ιδιαίτερα βαριά τσάπα… Μόλις το σιτάρι βγάλει στάχυα και καρπό, το κόβουνε με ένα μικρό δρεπάνι και το κάνουν δεμάτια. Στη συνέχεια τα φορτώνουν σ’ ένα γάιδαρο και τα πάνε στο αλώνι του χωριού. Εκεί, τα απλώνουν κάτω και βάζουν βόδια ή μουλάρια να τα αλωνίσουν… είδα γαϊδάρους τόσο φορτωμένους που απ’ όλο το σώμα διακρίνονταν μόνο τα αυτιά τους.
» Αν και η Ελλάδα παράγει πολλά είδη φρούτων και λαχανικών, ελάχιστες από τις νέες ποικιλίες υψηλής απόδοσης είναι γνωστές στους αγρότες…
» Η κρίση που περνάει σήμερα η Ελληνική γεωργία, και κατ’ επέκταση ολόκληρη η χώρα, είναι με δραματικό τρόπο αποτυπωμένη στην ίδια την επιφάνεια της γης. Τα σημάδια της καταστροφικής διάβρωσης του εδάφους είναι έκδηλα παντού. Διασχίζοντας τα 150 χιλιόμετρα που συνδέουν την Κόρινθο με την Πάτρα, περάσαμε μέσα από τις κοίτες καμιά εικοσαριάς ξεροπόταμων. Την εποχή των βροχών, από τον Σεπτέμβριο και μετά, τα ποτάμια αυτά μετατρέπονται σε χειμάρρους, παρασέρνοντας υπό μορφήν λάσπης μεγάλες ποσότητες χώματος από τα βουνά. Στο πέρασμά τους καταστρέφουν ολόκληρες καλλιέργειες και προκαλούν ζημιές στο οδικό και σιδηροδρομικό δίκτυο. (Σημ.: Αυτά γράφτηκαν το 1946, έχουν καμιά σχέση με όσα συνέβησαν το 2023-2024; Τα ίδια και χειρότερα!). Μερικές φορές η λάσπη συσσωρεύεται σε ορεινές κοιλάδες, φράζοντας τις διεξόδους προς τα κάτω και σχηματίζοντας βάλτους. Ο βάλτος με τη σειρά του μαζεύει κουνούπια, τα οποία ευθύνονται για τα πολλά κρούσματα ελονοσίας που παρατηρούνται στη χώρα.
» Σε πολλά σημεία Έλληνες μηχανικοί έχουν χτίσει τοιχία κατά μήκος των ποταμών σε μια προσπάθεια (δαπανηρή αλλά μάταιη) να οδηγήσουν σε συγκεκριμένα κανάλια τη ροή του νερού το χειμώνα. Τα τοιχία όμως παύουν να είναι αποτελεσματικά με την πρώτη υπερχείλιση του ποταμού και το νερό ξεχύνεται ανεξέλεγκτο βρίσκοντας νέες διεξόδους και συνεχίζοντας το κατηφορικό έργο… Οι μοναχοί (Σημ.: της Αγίας Λαύρας) μας πρόσφεραν κατσικίσιο τυρί, μαύρο ψωμί, μέλι με άρωμα λεμονιού, κι εμείς με τη σειρά μας βγάλαμε στο τραπέζι το δικό μας κολατσιό…
» Ο μόνος τρόπος αντιμετώπισης αυτού του προβλήματος είναι η σωστή εκμετάλλευση του εδάφους στις ανώτερες λεκάνες απορροής των ποταμών… Ένα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει καθημερινά η επαρχία το χειμώνα είναι η ανεύρεση ξυλείας ή οποιουδήποτε άλλου υλικού μπορεί να χρησιμεύσει ως καύσιμη ύλη…
» Με σωστότερη άρδευση μπορεί να παράγεται μεγάλη ποικιλία φρούτων και λαχανικών, έτσι ώστε η διατροφή του κόσμου να μη στηρίζεται αποκλειστικά και μόνο στο ψωμί…
Τα γαλακτοκομικά προϊόντα θα έπρεπε να υπάρχουν σε αφθονία σε μια χώρα με τόσο μεγάλες δυνατότητες…».
Αυτά είναι μερικά από τα όσα είδε και έγραψε ο Renner όταν επισκέφτηκε περιοχή της Πελοποννήσου πριν από 78 χρόνια (1946). Εκτός από τις διαπιστώσεις και τις προτάσεις, στο περιοδικό υπάρχουν και φωτογραφίες της εποχής εκείνης.
Υστερόγραφο: Το περιοδικό μού το δάνεισε για να το διαβάσω ο φίλος Δασολόγος (πρώην Δασάρχης, Βλάχος) Ηλίας Ζαλαβράς. Τον ευχαριστώ.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
