Το “Νεκρό Άλογο” και η Πραγματικότητα

Πάντοτε από μικρός μου άρεσε να διαβάζω ιστορίες με ζώα, αφού αυτά αποτελούσαν στις παραδοσιακές αγροτικές περιοχές μέλη της ευρύτερης “οικογένειας” κάθε σπιτιού. Περισσότερο, όμως, προκαλούσαν το ενδιαφέρον μου όχι μόνο οι Μύθοι του Αισώπου στους οποίους πρωταγωνιστούσαν τα ζώα , αλλά και όλες εκείνες οι ιστορίες και αφηγήσεις που τα ζώα χρησιμοποιούνταν ως σύμβολα. Σύμβολα με θετικό ή αρνητικό περιεχόμενο για να διδάξουν κάτι ή να περιγράψουν ένα κατόρθωμα ή πάθημά τους με άμεση και διακριτή αναφορά στην ανθρώπινη συμπεριφορά.

Ηλία Γιαννακόπουλου
Φιλολόγου

Οι Μύθοι, δηλαδή, και οι Ιστορίες με ζώα χρησιμοποιούνταν είτε από τον Αίσωπο, είτε από τις λαϊκές αφηγήσεις για να ερμηνεύσουν ανθρώπινες πράξεις και συμπεριφορές ώστε να καταστούν κατανοητές στα μέλη των κλειστών παραδοσιακών αγροτικών (και όχι μόνον) κοινωνιών.

Ωστόσο η χρησιμοποίηση των ζώων συνεχίζεται αδιάλειπτα μέχρι και σήμερα και μάλιστα από την Επιστήμη για τη διατύπωση σχετικών θεωριών με ψυχολογικό (και όχι μόνον) περιεχόμενο.
Μπορεί το φαινόμενο της “Πεταλούδας” (θεωρία του Χάους) να είναι το πιο γνωστό ή η ρήση-διαπίστωση (με κοινωνιολογικό περιεχόμενο και υπονοούμενο) “Τα νεκρά Ψάρια πάνε με το Ρεύμα”, αλλά δεν είναι τα μοναδικά που πρωταγωνιστούν τα ζώα.

Σε μια τηλεοπτική συζήτηση κάποιος αναλυτής (φιλικός στην ΝΔ) στην προσπάθειά του να μειώσει το κόστος (αρνητικό κλίμα) της κυβέρνησης από τη δικαστική απόφαση για τις υποκλοπές κατέφυγε με έξυπνο τρόπο στην επίκληση της στρατιωτικής συνδρομής-προστασίας που εξασφάλισε η Ελλάδα στην Κύπρο με την αποστολή της φρεγάτες “Κίμων”. Με τον τρόπο αυτό προσπάθησε να αποσπάσει την προσοχή ή και να αποπροσανατολίσει την σκέψη του ακροατή-ών και να τις οδηγήσει σε ευνοϊκά για την κυβέρνηση εδάφη.

Αυτή η τεχνική της απόσπασης της προσοχής του αναγνώστη ή του ακροατή από το βασικό θέμα-επιχείρημα ονομάζεται “το σόφισμα της κόκκινης ρέγγας” (Λογική πλάνη).

*Η Κόκκινη Ρέγγα (Red Herring) είναι μια ρητορική ή επικοινωνιακή τακτική: εισάγεται ένα άσχετο ή δευτερεύον θέμα για να αποσπάσει την προσοχή από το πραγματικό πρόβλημα. Χρησιμοποιείται συχνά στην πολιτική ή στα ΜΜΕ για παραπλάνηση της συζήτησης.

Για άλλη μία φορά, λοιπόν, η χρήση κάποιου ζώου (ρέγγα) αποτελεί τη βάση μιας θεωρίας σχετικής με τη δύναμη που έχουν οι “Λογικές Πλάνες” στην ανάδειξη ή απόκρυψη της αλήθειας ενός θέματος.

Στο ερώτημα σε τι αποσκοπεί η ευρεία αυτή χρήστη ζώων στην διατύπωση των σχετικών θεωριών η απάντηση είναι πασιφανής: Με τη χρήση των ζώων εικονοποιούνται οι αφηρημένες έννοιες, διευκολύνεται η ανθρώπινη μνήμη στην ανάκληση των απαραίτητων στοιχείων και φυσικά μεταφέρονται με απλότητα κάποιες δύσκολες έννοιες ή φαινόμενα-συμπεριφορές (π χ. “Η φάρμα των ζώων”).

Οι άνθρωποι, λοιπόν, από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα, συχνά καταφεύγουν στον κόσμο των ζώων για να ερμηνεύσουν και να περιγράψουν σύνθετες ανθρώπινες συμπεριφορές. Οι ζωικές μεταφορές-αλληγορίες λειτουργούν ως ένα ισχυρό εργαλείο σκέψης: απλοποιούν δύσκολες έννοιες, κάνουν πιο παραστατικές τις αφηρημένες ιδέες και επιτρέπουν την κατανόηση πολύπλοκων φαινομένων μέσα από εικόνες οικείες και εύληπτες.

Κι αυτό είναι κατανοητό τόσο από τους μύθους του Αισώπου μέχρι τη σύγχρονη πολιτική αλληγορία της «Animal Farm» (Φάρμα των ζώων, Όργουελ), όπου τα ζώα χρησιμοποιούνται ως σύμβολα που αποκαλύπτουν πλευρές της ανθρώπινης φύσης: τη φιλοδοξία, την πονηρία, την αδυναμία, την εξουσία ή την αφέλεια. Με αυτόν τον τρόπο, η ζωική μεταφορά-αλληγορία γίνεται όχι απλώς λογοτεχνικό σχήμα, αλλά ένα νοητικό εργαλείο που βοηθά στην κατανόηση της πραγματικότητας.

Οι «θεωρίες των ζώων» ή οι μεταφορές που αντλούν εικόνες από τη ζωική συμπεριφορά εφαρμόζονται σήμερα σε πολλούς τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας.

Στην πολιτική χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν κρίσεις, συγκρούσεις εξουσίας ή φαινόμενα συλλογικής τύφλωσης απέναντι σε προφανή προβλήματα. Στην οικονομία βοηθούν στην ερμηνεία απρόβλεπτων γεγονότων, κινδύνων ή συμπεριφορών των αγορών. Στον χώρο της εξουσίας φωτίζουν τους μηχανισμούς κυριαρχίας, ιεραρχίας και χειραγώγησης. Τέλος, στην κοινωνία και την ψυχολογία αποκαλύπτουν πλευρές της ανθρώπινης συμπεριφοράς, όπως την άρνηση της πραγματικότητας, την τάση για αποδιοπομπαίους τράγους ή την ανάγκη προσαρμογής μέσα σε ομάδες.

Έτσι, οι μεταφορές-αλληγορίες αυτές λειτουργούν ως ένας καθρέφτης της ανθρώπινης κατάστασης, όπου μέσα από τις εικόνες των ζώων αναγνωρίζουμε, συχνά με μεγαλύτερη σαφήνεια, τον ίδιο μας τον εαυτό (αυτογνωσία-ετερογνωσία-κοινωνιογνωσία).

Ενδεικτικά παρατίθενται κάποιες Θεωρίες με ζώα, όπως:

The Black Swan (Μαύροι Κύκνοι)*

Απρόβλεπτα και σπάνια γεγονότα που έχουν τεράστιες συνέπειες και τα οποία οι άνθρωποι προσπαθούν εκ των υστέρων να εξηγήσουν σαν να ήταν προβλέψιμα.

Γκρι Ρινόκερος (Grey Rhino)

Ένας κίνδυνος πολύ πιθανός και ορατός, που όμως όλοι τον βλέπουν να έρχεται αλλά τον αγνοούν μέχρι να γίνει κρίση.

3.Ελέφαντας στο σαλόνι (Elephant in the Room)
Ένα μεγάλο και προφανές πρόβλημα που όλοι γνωρίζουν αλλά κανείς δεν θέλει να το αναφέρει ή να το αντιμετωπίσει.

Λευκή Αρκούδα (White Bear Effect)*

Όσο περισσότερο προσπαθούμε να μην σκεφτούμε κάτι, τόσο περισσότερο αυτό επανέρχεται στο μυαλό μας.

Σύνδρομο της Πάπιας (Duck Syndrome)*

Κάποιος φαίνεται εξωτερικά ήρεμος και επιτυχημένος, ενώ εσωτερικά παλεύει έντονα με άγχος και δυσκολίες.

Animal Farm (Η Φάρμα των Ζώων)*

Αλληγορία για την εξουσία: επαναστάσεις που ξεκινούν με ιδανικά ισότητας καταλήγουν συχνά σε νέες μορφές αυταρχισμού.

Γνωστές, επίσης, είναι και οι παρακάτω θεωρίες ή φράσεις:

Βρασμένος Βάτραχος (Boiling Frog)

Αν μια κατάσταση χειροτερεύει σταδιακά, οι άνθρωποι δεν αντιδρούν εγκαίρως και τελικά παγιδεύονται.

2. Το Μαύρο Πρόβατο

Το άτομο ή η ομάδα που θεωρείται διαφορετική ή αποδιοπομπαίος τράγος μέσα σε μια κοινότητα.

3. To Χρυσόψαρο (Goldfish Effect)

Αναφέρεται στη βραχεία μνήμη της κοινής γνώμης: τα γεγονότα ξεχνιούνται γρήγορα.

4 .Ο Κύκνος που τραγουδά πριν πεθάνει (κύκνειο άσμα)

Η τελευταία πράξη ή επιτυχία πριν από το τέλος μιας πορείας.

Ο αποδιοπομπαίος Τράγος (Scapegoat)

Κάποιος στον οποίο φορτώνονται οι ευθύνες μιας συλλογικής αποτυχίας και

“Μην ξεχνάς: Μόνα τα νεκρά ψάρια πάνε με το ρεύμα”*

Η τάση κάποιων (αδρανών και άβουλων) να προσαρμόζονται εύκολα με τις επιταγές του συστήματος.

Στρουθοκαμηλισμός (εθελοτυφλία)

Ο στρουθοκαμηλισμός (Ostrich Effect) είναι μια γνωστική προκατάληψη και ψυχολογική άμυνα, όπου τα άτομα αγνοούν, αποφεύγουν ή αρνούνται να αντιμετωπίσουν αρνητικές, άβολες ή επικίνδυνες πληροφορίες και καταστάσεις. Ο όρος παραπέμπει στον μύθο ότι οι στρουθοκάμηλοι θάβουν το κεφάλι τους στην άμμο για να αποφύγουν τον κίνδυνο, αν και στην πραγματικότητα αυτό δεν ισχύει (από το διαδίκτυο).

Έτσι, λοιπόν, όπως διαφαίνεται τόσο από τις παραπάνω θεωρίες ή φράσεις της καθημερινότητας, αλλά και από τους αρχαίους μύθους μέχρι τη σύγχρονη πολιτική και κοινωνική ανάλυση, τα ζώα λειτουργούν ως διαχρονικοί καθρέφτες-κάτοπτρα της ανθρώπινης φύσης. Μέσα από αυτά, η λογοτεχνία, η ποίηση και η φιλοσοφία αποκαλύπτουν με παραστατικό τρόπο τις αδυναμίες, τις φιλοδοξίες και τα παράδοξα της ανθρώπινης κοινωνίας. Αρχή φόρμας

Στο πλαίσιο αυτό, λοιπόν, των θεωριών που βασίζονται στη χρήση κάποιων ζώων για να αποδώσουν ένα σύγχρονο φαινόμενο ή να ερμηνεύσουν μια ανθρώπινη συμπεριφορά-νοοτροπία εντάσσεται και η θεωρία του “Νεκρού Αλόγου”.
Μια θεωρία που σχετίζεται με τον τρόπο που ο άνθρωπος ερμηνεύει ή αντιμετωπίζει την πραγματικότητα. Άλλοτε, δηλαδή, ο άνθρωπος σχηματίζει μια στρεβλή αντίληψη για την πραγματικότητα, άλλοτε προσπαθεί να παραμορφώσει την πραγματικότητα, όταν αυτή δεν συμφωνεί ή συγκρούεται με τις πεποιθήσεις του (γνωστική ασυμφωνία) κι άλλοτε αρνείται να αποδεχτεί την πραγματικότητα (αποτυχία) και αναλώνεται σε ενέργειες και συμπεριφορές ατελέσφορες ( π.χ ενώ η επιχείρηση δεν έχει κέρδη και προοπτική βελτίωσης ο ιδιοκτήτης βάφει με ακριβά χρώματα τους τοίχους της).

Στην τελευταία περίπτωση βρίσκει εφαρμογή η θεωρία του “Νεκρού Αλόγου”.

{ &.Η «Θεωρία του Νεκρού Αλόγου» είναι μια σατιρική μεταφορά που αντικατοπτρίζει τον τρόπο με τον οποίο ορισμένοι άνθρωποι, θεσμοί ή έθνη αντιμετωπίζουν προφανή προβλήματα που είναι αδύνατο να επιλυθούν, αλλά αντί να αποδεχτούν την πραγματικότητα, μένουν να τα δικαιολογήσουν.

Η βασική ιδέα είναι ξεκάθαρη: αν ανακαλύψεις ότι καβαλάς ένα νεκρό άλογο, το πιο σοφό πράγμα που μπορείς να κάνεις είναι να κατέβεις και να το αφήσεις.

Ωστόσο, στην πράξη, συμβαίνει συχνά το αντίθετο. Αντί να εγκαταλείψουμε το νεκρό άλογο, λαμβάνονται μέτρα όπως:

Αγοράζουμε μια νέα σέλα για το άλογο.
Βελτιώνουμε την τροφή του αλόγου, παρόλο που είναι νεκρό.
Αλλάζουμε τον αναβάτη αντί να αντιμετωπίσεις το πραγματικό πρόβλημα.
Απολύουμε τον διευθυντή αλόγου και προσλαμβάνουμε κάποιον νέο, ελπίζοντας σε ένα διαφορετικό αποτέλεσμα.
Οργανώνουμε συναντήσεις για να συζητήσετε πώς θα αυξήσουμε την ταχύτητα του νεκρού αλόγου.
Δημιουργούμε επιτροπές ή ομάδες εργασίας για να αναλύσουν το πρόβλημα του νεκρού αλόγου από όλες τις γωνίες. Αυτές οι επιτροπές εργάζονται για μήνες, σηκώνουν αναφορές και τελικά καταλήγουν στο προφανές: το άλογο είναι νεκρό.
Δικαιολογούμε τις προσπάθειες συγκρίνοντας το άλογο με άλλα παρόμοια νεκρά άλογα, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι το πρόβλημα ήταν η έλλειψη εκπαίδευσης.
Προτείνουμε μαθήματα εκπαίδευσης για άλογα, που σημαίνει αύξηση του προϋπολογισμού.
Επαναπροσδιορίζουμε την έννοια του «νεκρού» για να πεισθούμε ότι το άλογο έχει ακόμα μια ευκαιρία.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Αυτή η θεωρία καταδεικνύει πόσοι άνθρωποι και οργανώσεις προτιμούν να αρνηθούν την πραγματικότητα και να σπαταλούν χρόνο, πόρους και προσπάθεια σε άχρηστες λύσεις, αντί να αποδέχονται το πρόβλημα από την αρχή και να παίρνουν πιο έξυπνες και αποτελεσματικές αποφάσεις}. (από το διαδίκτυο).

Γενικότερα “Η θεωρία του “Νεκρού Αλόγου” αποκαλύπτει το υπαρξιακό μας άγχος απέναντι στην πραγματικότητα. Δεν μας τρομάζει ο θάνατος του αλόγου· μας τρομάζει η ανάγκη να κατέβουμε και να περπατήσουμε μόνοι.

Εξετάζοντας βαθύτερα τη Θεωρία του «Νεκρού Αλόγου» διακρίνουμε το διαχρονικό φιλοσοφικό ερώτημα στο κατά πόσον η πραγματικότητα υφίσταται αντικειμενικά και ανεξάρτητα από το υποκείμενο-παρατηρητή ή συνιστά μία πλάνη που κατασκευάζει ο νους. Τότε είναι που μιλάμε για μία “εσωτερική κατασκευή” της πραγματικότητας (υποκειμενική πραγματικότητα).

*Σημειώσεις: Οι παρακάτω τίτλοι κειμένων βρίσκονται στο περιεχόμενο του βιβλίου «Πνευματικές Περιπλανήσεις» του συγγραφέα Ηλία Γιαννακόπουλου. Στα κείμενα αυτά αναπτύσσονται εκτενώς οι σχετικές θεωρίες με ζώα.

«Το σύνδρομο της λευκής αρκούδας και η ανάγκη για θετική σκέψη» (ενότητα Ψυχολογία, σελ. 67).
«Μην ξεχνάς: Μόνο τα νεκρά ψάρια πάνε με το ρεύμα» ( ενότητα ψυχολογία, σελ. 76).
«Είμαστε αυτό που φαινόμαστε: Το σύνδρομο της Πάπιας» (ενότητα ψυχολογία, σελ. 94).
«Το πρόσωπο της Εξουσίας («Η φάρμα των ζώων») {ενότητα Πολιτική-Δημοκρατία, σελ.234}.
“H απειλείται από τους Μαύρους Κύκνους» (ενότητα Ελλάδα, σελ. 214).