“Επεφάνης σήμερον τη οικουμένη/και το φως σου, Κύριε, εσημειώθη/εφ’ ημάς, εν επιγνώσει υμνούντας σε./Ήλθες, εφάνης το φως το απρόσιτον”(“Πρoοίμιο”, Ρωμανός ο Μελωδός).
Του Ηλία Γιαννακόπουλου, Φιλολόγου
Δεν γνωρίζω αν κάποιο άλλο φυσικό στοιχείο ή φαινόμενο υμνήθηκε τόσο πολύ, όπως το Φως. Ακόμη και ο Ήλιος ή το Φεγγάρι που υμνήθηκαν πάρα πολύ, άμεσα ή έμμεσα στο Φως παραπέμπουν ή για το Φως τους τραγουδήθηκαν.
Το Φως είτε ως φυσικό στοιχείο ή φαινόμενο και με την κυριολεκτική του σημασία είτε μεταφορικά εμπλούτισε όχι μόνον την ποίηση αλλά και την καθημερινή μας επικοινωνία.
Ποιητικοί στίχοι ή λόγια του καθημερινού μας λεξιλογίου είναι εμπλουτισμένα από αναφορές στο Φως άλλοτε με την κυριολεκτική κι άλλοτε με την μεταφορική του σημασία, όπως: Το λαμπερό Φως του Ήλιου, Οι πολίτες ζητούν να χυθεί άπλετο Φως στην υπόθεση, Ω! Φως των ομματιών μου, Πριν απ’ τα μάτια μου ήσουν Φως, Ίσως το Φως να ΄ναι μία νέα τυραννία, Άστραψε Φως κι εγνώρισεν ο νιος τον εαυτό του…
Ο Διονύσιος Σολωμός παρουσιάζει την ολόφωτη Ελευθερία να δίνει θάρρος και δύναμη στους υπόδουλους Έλληνες για να διεκδικήσουν-αγωνιστούν για μία ελεύθερη ζωή και πατρίδα.
“Λάμψιν έχει όλη φλογώδη/χείλος, μέτωπο οφθαλμός,/φως το χέρι, φως το πόδι,/κι όλα γύρω σου είναι φως» (“Ύμνος εις την Ελευθερίαν”, στροφή 95).
Ο Ελύτης θεωρεί την Ελευθερία-Φως ως την πρωτογενή και γενεσιουργό αιτία όλων των ανθρώπινων ιδανικών και αξιών.
«Άξιον εστί το Φως/και η πρώτη χαραγμένη στην πέτρα ευχή του ανθρώπου» (“Άξιον Εστί”)
Στον Ησίοδο (Θεογονία) το Φως (Φάος) αποτελεί μία από τις κοσμογονικές δυνάμεις, όπως και η αντίθετη το Σκότος (Έρεβος).
Στο γνωστό μύθο του Σπηλαίου του Πλάτωνα το Φως κατέχει δεσπόζουσα θέση. Οι δεσμώτες του Σπηλαίου δεν γνωρίζουν το πραγματικό Φως. Όσοι απελευθερώνονται και αντικρίζουν για πρώτη φορά το πραγματικό Φως, δεν το αντέχουν και επιστρέφουν στο Σπήλαιο.
Υπάρχουν, όμως, και οι άλλοι (δεσμώτες) που βλέποντας το πραγματικό Φως (αλήθεια) αρνούνται να επιστρέψουν στο σκοτεινό Σπήλαιο.
Γενικότερα το ρήμα *Φάω και το παράγωγο ουσιαστικό *Φως (Φαέθων, φαεινός, φαίνω, φώσκω, φωστήρ//φαίνομαι, φανερός, φαεινός, άφαντος, φωτίζω, φωτιά…) κυριαρχούν και στον αρχαίο λόγο, όπως και στον νεοελληνικό:
“Ζευ πάτερ αλλά συ ρύσαι υπ΄ ηέρος υίας Αχαιών/ποίησον δ΄ αίθρην. Δος δ΄οφθαλμοίσιν ιδέσθαι./Εν δε φάει και όλεσσον” (Ομήρου Ιλιάδα,P 645-647, Αίαντας προς Δία)(Δία πατέρα, σώσε εσύ από τούτη την καταχνιά/τους γιους των Αχαιών, Κάνε ξαστεριά. Δώσε/ να ιδούν τα μάτια! Κι ύστερα χάλασέ τους! Μα στο Φως!)
Ωστόσο το Φως με τη μεταφορική του σημασία κυριαρχεί απόλυτα στο λόγο του Χριστού και γενικότερα στα ιερά Ευαγγέλια.
Σήμερα εορτή των Θεοφανίων, των Φώτων ή και των Επιφανίων έγινε η φανέρωση της Αγίας Τριάδας στην ανθρωπότητα με την απαραίτητη φώτιση του ανθρώπου για τον ακολουθητέο δρόμο που οδηγεί στη σωτηρία και στην αιώνια ζωή.
Και τα τρία ονόματα (Θεοφάνια, Επιφάνια, Φώτα) έλκουν την καταγωγή τους από το αρχαιοελληνικό ουσιαστικό *Φάος-Φως, που πηγάζει από το ρήμα *Φάω (λάμπω, φωτίζω).
Στην αρχαιότητα η λέξη Φως σήμαινε ή παρέπεμπε σημασιολογικά στη λάμψη, τη δόξα, τη φωτεινότητα αλλά ταυτόχρονα και στην χαρά, τη σωτηρία και την αλήθεια.
Ο Χριστός σε μία από τις πιο εμβληματικές του αποστροφές του προς τους Μαθητές του και σε μία ομολογία-αυτοεξομολόγηση που ενέχει έντονα τα στοιχεία-πρόθεση αυτοπροσδιορισμού του δήλωνε:
“Είπε δε αυτοίς ο Ιησούς. Εγώ ειμί το Φως του κόσμου. Ο ακολουθών εμοί ου μη περιπατήση εν τη σκοτία αλλ’ έξει το Φως της ζωής” (Ιωάννου, κεφ.η-12).
Εν τω μεταξύ τόσο τα Ευαγγέλια όσο και η Ιερά Παράδοσή μας ή και οι εκκλησιαστικοί Ύμνοι μάς υπενθυμίζουν πως το “άναρχον” και “αίδιον” Φως συνιστά την κυρίαρχη ουσία του Θεού.
“Χριστέ, το Φως το αληθινόν, το φωτίζον και αγιάζον πάντα άνθρωπον ερχόμενον εις τον κόσμον, σημειωθήτω εφ’ ημάς το Φως του προσώπου Σου, ίνα εν αυτώ οψόμεθα Φως το απρόσιτον”.
Εξάλλου μην ξεχνάμε πως κατά τη δημιουργία του κόσμου ο Θεός είπε:
“Γεννηθήτω το Φως και εγένετο Φως”.
Το “απρόσιτον φως”(απλησίαστο, απροσπέλαστο, κλειστό, ακατανόητο, απόμακρο…) ως βασικό γνώρισμα του Ιησού κυριαρχεί απόλυτα και σε έναν Ύμνο-δοξαστικό του Ρωμανού του Μελωδού.
Στο Κοντάκιον του Ρωμανού του Μελωδού «Εις τα Άγια Θεοφάνεια»* που αποτελείται από το προοίμιο και 18 στροφές ή οίκους (α-ιη){180στίχοι} τoν στίχο “Το φως το απρόσιτον” τον συναντάμε και στους 18 οίκους του Κοντακίου.
Παραθέτουμε τους σχετικούς στίχους που εμπεριέχουν το “Φως το απρόσιτον” και από τους 18 οίκους.
1.«’Ηλθεν, εφάνη το φως το απρόσιτον», 2. «Ήλθες, εφάνης το φως το απρόσιτον», 3.«Τω δε Προδρόμω το φως το απρόσιτον», 4.«Οίδα σε τις ει, το φως το απρόσιτον», 5.«Ου γαρ υπάρχεις το φως το απρόσιτον», 6.«Ήλθες, εφάνης το φως το απρόσιτον», 7.«Πώς γαρ βαπτίσω το φως το απρόσιτον;», 8.«Ίνα βαπτίσης το φως το απρόσιτον», 9.«Στήθι και κράττει το φως το απρόσιτον», 10.«Όπως βαπτίσης το φως το απρόσιτον», 11.«Πόθεν αστράπτει το φως το απρόσιτον;», 12.«Πώς ουχ! Φλέξει το φως το απρόσιτον», 13.«Ούτος υπάρχει το φως το απρόσιτον», 14.«’Οθεν βαπτίζει το φως το απρόσιτον», 15.«Όθεν βαπτίζω το φως το απρόσιτον», 16.«Βλέπων, κατέχων το φως το απρόσιτον», 17.«Πάσι παρέχων το φως το απρόσιτον», 18.«Παύσον τους πόνους, το φως το απρόσιτον».
Η επανάληψη του στίχου «…το φως το απρόσιτον» και ιδιαίτερα το «απρόσιτον» εύκολα μας οδηγεί και στο γνωστόν Κοντάκιον της Χριστού Γεννήσεως:
«Η παρθένος σήμερον/τον υπερούσιον τίκτει/Και η γη το σπήλαιον/ τω απροσίτω προσάγει»
*Η περίληψη των οίκων του Κοντακίου «Εις τα ‘Aγια Θεοφάνεια» του Ρωμανού μάς δίνει αυτό το σύντομο σχήμα: Στο προοίμιο απευθύνεται στον Χριστό ως προς φως που εσημειώθη στους ανθρώπους, στον α΄ οίκο ο υμνογράφος διηγείται στους πιστούς το εγκόσμιο φανέρωμα του Χριστού, στον β΄ μάς μεταφέρει στον θεό και στους πρωτόπλαστους, στον γ΄ μάς παρουσιάζει τον Χριστό στον Ιορδάνη, στον δ΄ τον φόβο του Ιωάννη, στον ε΄ την επίκληση του δέους του Ιωάννη απέναντι στον Χριστό, στον στ΄ την παράκληση του Ιωάννη τη ζωγραφίζει θερμότερη, στον ζ΄ συνεχίζεται η ικεσία σε τόνο εσωτερικότερο, στον η΄ αρχίζει η απάντηση του Χριστού, στον θ΄ η απάντηση αυτή αποβαίνει πιο επίμονη, στον ι΄γίνεται εντονώτερη, στον ια΄ επίσης επιβλητική, στον ιβ΄ ανταπαντά ο Ιωάννης υποταγμένος στο θείο θέλημα, στον ιγ΄ ο Χριστός δίνει νέα απόκριση όπου αναπνέει η επουράνια χάρη, στον ιδ΄ πάλι ο Ιωάννης ανταποκρίνεται υποτασσόμενος τελικά και προβλέπει στον Ιησού έτοιμος για τη βάπτιση, στον ιε΄ χειροθετεί ο Ιωάννης τον Χριστό, στον ιστ΄ ο βαπτιστής Ιωάννης μιλάει στους πιστούς σχετικά με το βάπτισμα, στον ιζ΄ εξακολουθεί η ομιλία του στους πιστούς στον ίδιον ευλαβή τόνο για το βαπτιζόμενο, στον ιη΄ ο Ιωάννης βαπτίζει τον Χριστό (από το διαδίκτυο).
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
