«Ποτέ από το χρέος μη κινούντες» (Καβάφης)
Κάθε 29 Μαΐου η μνήμη μας γυρίζει πίσω σε εκείνη την αποφράδα ημέρα για τον Ελληνισμό (29 Μαΐου 1453). Η πτώση της Πόλης δεν σήμανε μόνον τον εδαφικό ακρωτηριασμό του Ελληνισμού, αλλά συνοδεύτηκε και από μία αιμάσσουσα πληγή της εθνικής μας συνείδησης.
ΗΛΙΑ ΓΙΑΝΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ
ΦΙΛΟΛΟΓΟΥ
Η αποφράς αυτή ημέρα συνοδεύτηκε από ένα πλήθος θρύλων, θρήνων και παραδόσεων που αντανακλούν το μέγεθος της απώλειας. Όλα αυτά αποκρυσταλλώνουν με ενάργεια την ψυχική συντριβή που βίωσαν όχι μόνο οι Έλληνες εκείνης της εποχής αλλά και οι μεταγενέστεροι.
«Θρήνος, κλαυθμός και οδυρμός και στεναγμός / και λύπη, / θλίψις απαραμύθητος έπεσεν τοις Ρωμαίοις».
Το μέγεθος της εθνικής καταστροφής και των αρνητικών συναισθημάτων-ψυχικής συντριβής που πλημμύρισε τις ψυχές των Ελλήνων αποτυπώνει με πιστότητα ο ποντιακός θρήνος «Πάρθεν η Ρωμανία»
“Ν’ αηλί εμάς, να βάι εμάς / ’πάρθεν η Ρωμανία/ Επέραν το βασιλοσκάμ’,/ελλάεν αφεντία…/…
Μη κλαις, μη κλαις, Αγιάννε μου,/ και μη δερνοκοπάσαι/ Η Ρωμανία ’πέρασεν,/ η Ρωμανία ’πάρθεν/ Η Ρωμανία αν ’πέρασεν,/Ανθεί και φέρει κι άλλο!”
Ωστόσο αυτήν την ημέρα δεν αναπολούμε μόνον το μεγαλείο και τη δύναμη της Βυζαντινής αυτοκρατορίας (τι είχαμε, τι χάσαμε…), ούτε στεκόμαστε στο «..Η Ρωμανία αν ’πέρασεν,/Ανθεί και φέρει κι άλλο!», αλλά εστιάζουμε πρωτίστως και στην απάντηση του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου προς τον κατακτητή:
«…Τὸ δὲ τὴν πόλιν σοι δοῦναι, οὔτ’ ἐμόν ἐστιν οὔτ’ ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ· κοινῇ γὰρ γνώμῃ πάντες αὐτοπροαιρέτως ἀποθανοῦμεν καὶ οὐ φεισόμεθα τῆς ζωῆς ἡμῶν».
Διαβάζοντας και ξαναδιαβάζοντας την ηρωική αυτή απάντηση του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου εύκολα ανατρέχουμε-και με την βοήθεια των ελεύθερων συνειρμών- στην παρόμοια απάντηση του Λεωνίδα προς τον Ξέρξη πριν τη μάχη των Θερμοπυλών, το 480 π.χ.
«Πέμψον τὰ ὅπλα», ἀντέγραψε «μολὼν λαβέ.»
Η παράλληλη ανάγνωση και των δύο απαντήσεων αναδεικνύει όχι μόνον τον ηρωισμό των δύο Ελλήνων και των “συν αυτοίς” Ελλήνων πολεμιστών, αλλά και τη γενικότερη φιλοσοφία και κοσμοθεωρία που διαχρονικά κοσμεί τον εθνικό μας φρόνημα, όταν απειλείται η εθνική μας ελευθερία.
Το μέγεθος και το μεγαλείο της θυσίας και των δύο ανδρών λαμβάνει μία ξεχωριστή διάσταση από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπισαν-απάντησαν στις “δελεαστικές” προτάσεις των κατακτητών (Ξέρξης/Μωάμεθ Β’ ) για παράδοση-υποταγή.
Και οι δύο γνώριζαν το επερχόμενο τέλος τους, το αναπόφευκτο του θανάτου τους και την υποδούλωση της Πατρίδας τους στον εχθρό. Και, όμως, στάθηκαν όρθιοι από το “Χρέος μη κινούντες”, όπως λέει και Καβάφης:
“Tιμή σ’ εκείνους όπου στη ζωή των
όρισαν και φυλάγουν Θερμοπύλες.
Ποτέ από το χρέος μη κινούντες·
Και περισσότερη τιμή τούς πρέπει
όταν προβλέπουν (και πολλοί προβλέπουν)
πως ο Εφιάλτης θα φανεί στο τέλος,
κι οι Μήδοι επί τέλους θα διαβούνε” (“Θερμποπύλες”).
Εξάλλου το περιεχόμενο της ανδρείας το όρισε με περισσή σαφήνεια και ο Περικλής στον «Επιτάφιό» του:
“…και το εύδαιμον το ελεύθερον, το δ΄ ελεύθερον το εύψυχον κρίναντες μη περιοράσθε τους πολεμικούς κινδύνους” (ξέροντας πως ευτυχία θα πει ελευθερία και ελευθερία σημαίνει ανδρεία, δεν πρέπει να δειλιάζετε μπροστά στους πολεμικούς κινδύνους).
Για λόγους ιστορικής γνώσης και για να γνωρίζουμε-βιώνουμε τα γεγονότα μέσα από τις ιστορικές πηγές παρατίθενται παρακάτω αυτούσια τα κείμενα των ιστορικών που περιγράφουν τις σκηνές της απάντησης των βασιλέων (Λεωνίδα και Παλαιολόγου) στους Ξέρξη και Μωάμεθ Β΄ αντίστοιχα.
Τα Κείμενα-Ιστορικές Πηγές**
Α. Η απάντηση του Λεωνίδα
«Ξέρξου δὲ γράψαντος αὐτῷ: «Ἔξεστί σοι μὴ θεομαχοῦντι, μετ´ ἐμοῦ δὲ τασσομένῳ τῆς Ἑλλάδος μοναρχεῖν»
ἀντέγραψεν: «Εἰ τὰ καλὰ τοῦ βίου γινώσκοις,
ἀπέστης ἂν τῆς τῶν ἀλλοτρίων ἐπιθυμίας•
ἐμοὶ δὲ κρείσσων ὁ ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος θάνατος
τοῦ μοναρχεῖν τῶν ὁμοφύλων.».
Πάλιν δὲ τοῦ Ξέρξου γράψαντος
«Πέμψον τὰ ὅπλα», ἀντέγραψε «μολὼν λαβέ.»
( Όταν ο Ξέρξης του έγραψε: «Έχεις τη δυνατότητα να µην τα βάλεις µε τους θεούς,
να ταχθείς µε το µέρος µου και να γίνεις μονάρχης στην Ελλάδα»,
του απάντησε µε επιστολή: «Αν ήξερες τι είναι το καλό στη ζωή,
θα απείχες απὀ τα να επιθυμείς ξένα πράγματα.
Για μένα, είναι καλύτερο να πεθάνω για την Ελλάδα
παρά να είµαι μονάρχης στους ομόφυλούς µου».
Όταν πάλι ο Ξέρξης του έγραψε:
«Στείλε τα όπλα σου», απάντησε γραπτώς: «ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ»)*
Β. Η απάντηση του Παλαιολόγου
« Ἀπαρτίσας οὖν τὰ πάντα, ὡς αὐτῷ ἐδόκει καλῶς, ἔπεμψεν ἔνδον λέγων τῷ βασιλεῖ «…Τί λέγεις; Βούλει καταλιπεῖν τὴν πόλιν καὶ ἀπελθεῖν, ἔνθα καὶ βούλει, μετὰ τῶν σῶν ἀρχόντων καὶ τῶν ὑπαρχόντων αὐτοῖς, καταλιπὼν τὸν δῆμον ἀζήμιον εἶναι καὶ παρ’ ἡμῶν καὶ παρά σοῦ; ἤ ἀντιστῆναι καὶ σὺν τῇ ζωῇ καὶ τὰ ὑπάρχοντα ἀπολέσεις σύ τε καὶ οἱ μετὰ σέ, ὁ δὲ δῆμος αἰχμαλωτιστθεὶς παρὰ τῶν Τούρκων διασπαρῶσιν ἐν πάσῃ τῇ γῇ;» Ὁ βασιλεὺς δ’ ἀπεκρίνατο σὺν τῇ συγκλήτῳ· «…Τί γὰρ οἶδας, εἰ θαῤῥῶν κερδᾶναι εὐρεθῇς κερδανθείς; Τὸ δὲ τὴν πόλιν σοι δοῦναι, οὔτ’ ἐμόν ἐστιν οὔτ’ ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ· κοινῇ γὰρ γνώμῃ πάντες αὐτοπροαιρέτως ἀποθανοῦμεν καὶ οὐ φεισόμεθα τῆς ζωῆς ἡμῶν».
(Ο), αφού ετοίμασε τα πάντα όπως καλύτερα Μεχεμέτ νόμιζε, έστειλε μήνυμα λέγοντας στο βασιλιά: «…Τι λες; Θέλεις να εγκαταλείψεις την Πόλη και να φύγεις, όπου θέλεις, μαζί με τους άρχοντές σου και τα υπάρχοντά τους, αφήνοντας αζήμιο το λαό και από μένα και από σένα; Ή θέλεις να αντισταθείς και να χάσεις τη ζωή σου και τα υπάρχοντά σου και συ και οι μετά σου, κι ο λαός αφού αιχμαλωτιστεί από τους Τούρκους, να διασκορπιστεί σ’ όλη τη γη;» Κι ο βασιλιάς (Παλαιολόγος) με τη σύγκλητο αποκρίθηκε: «…Σκέφτηκες ότι ενώ νομίζεις πως θα κερδίσεις μπορεί να βρεθείς χαμένος; Το να σου παραδώσω την Πόλη ούτε δικό μου δικαίωμα είναι ούτε κανενός άλλου από τους κατοίκους της· γιατί όλοι με μια ψυχή προτιμούμε να πεθάνουμε με τη θέλησή μας και δε λυπόμαστε για τη ζωή μας».
*Το «Μολών Λαβέ» δεν σημαίνει «έλα να τα πάρεις», αλλά «αν τολμάς και έχεις ψυχή έλα να τα πάρεις», Σχετικά ο Α. Αντωνάκος προ ετών σε μία ομιλία του έδωσε το πραγματικό νόημα αυτής της ιστορικής απάντησης του Λεωνίδα:
“O Λεωνίδας δεν είπε το αυτονόητο «Ελθών λαβέ» και είπε το «Μολών λαβέ». Γνωρίζουμε ότι στην ελληνική γλώσσα για να δηλωθεί το ρήμα «έρχομαι» ή «πορεύομαι» ή «πηγαίνω» κ.λπ. υπάρχουν δεκάδες τύποι, εκ των οποίων ο καθένας έχει μια ειδοποιό νοηματική διαφορά από τον άλλο και δηλώνει κάτι έστω και λίγο αλλά διαφορετικό.
Όταν οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν το ρήμα «βλώσκω» το οποίο έχει αόριστο «έμολον» και μετοχή αορίστου «μολών» εννοούσαν έρχομαι κάπου ή πηγαίνω κάπου, αφού όμως πρώτα βρίσκω τα ψυχικά αποθέματα, δηλαδή το θάρρος της ψυχής. Άρα, όταν ο Λεωνίδας απάντησε στην απαίτηση του Ξέρξη με το «Μολών λαβέ», δεν εννοούσε απλά «έλα να τα πάρεις», αλλά εννοούσε «βρες πρώτα το θάρρος και μετά έλα να τα πάρεις» ή όπως θα λέγαμε απλά «αν έχεις κότσια έλα να τα πάρεις». (Από το διαδίκτυο).
**Θα ήταν πολλαπλά χρήσιμο και εθνικά επωφελές αν τα δύο αυτά κείμενα διδάσκονταν στο ελληνικό σχολείο. Κι αυτό γιατί και τα δύο είναι η επιτομή του γνήσιου Πατριωτισμού.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
