Γράφει ο ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΔΗΜ. ΒΑΒΙΤΣΑΣ *
Η επίδοση του μαθητή στο σχολείο αποτελεί μία από τις πιο βασικές συνιστώσες της εκπαιδευτικής διαδικασίας –αν όχι τη σημαντικότερη. Μέσω της διαδικασίας της αξιολόγησης, η επίδοση του μαθητή ελέγχεται ούτως ώστε να διαπιστωθεί ο βαθμός κατάκτησης των εκπαιδευτικών στόχων, που έχουν προηγουμένως τεθεί από τον εκπαιδευτικό, οι οποίοι στόχοι, βεβαίως, είναι καθορισμένοι από το Αναλυτικό Πρόγραμμα του εκάστοτε μαθήματος.
Χαρακτηριστικό τεκμήριο της βαρύνουσας σημασίας που κατέχει η επίδοση στο σχολείο, αποτελεί το γεγονός ότι το ίδιο το σχολείο ονομάζεται «σχολείο επιδόσεων». Αυτό ίσως να ξενίζει κάποιους, ωστόσο είναι γεγονός, μιας και η «αρχή της επίδοσης» έχει αυτούσια μεταφερθεί από την κοινωνία στο σχολείο, αφού το σχολείο, ως δημιούργημα της κοινωνίας, είναι προορισμένο να συμβάλει στην επίλυση βασικών κοινωνικών προβλημάτων.
Η παραπάνω «αρχή της επίδοσης», τόσο σε κοινωνικό όσο και σε εκπαιδευτικό επίπεδο, μεταφράζεται στο ότι «ο καθένας αξίζει ανάλογα με αυτό που παράγει», κάτι το οποίο, ακολούθως, μπορεί συνειρμικά να μετατραπεί σε αυτοπροσδιορισμό που μεταφράζεται: «Αυτός που δεν παράγει δεν αξίζει τίποτα». Επομένως γίνεται εύκολα κατανοητό, σε ό,τι αφορά το σχολείο, ότι ο μαθητής που δεν έχει καλούς βαθμούς –μιας και η επίδοση του μαθητή «μετριέται» με τη βαθμολογία του– είναι αποτυχημένος.
Η κοινωνική «φύση» της επίδοσης, όμως, δεν έγκειται μόνο στη μεταφορά της «αρχής της επίδοσης» από την κοινωνία στο σχολείο. Όπως έχει καταδείξει ένας μεγάλος αριθμός ερευνών που άπτονται του πεδίου της Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης, η επίδοση του μαθητή είναι κοινωνικά, ταξικά, οικονομικά προσδιορισμένη, μιας και το σχολείο –επί της ουσίας– αναπαράγει τις κοινωνικές ανισότητες μετατρέποντάς τες σε εκπαιδευτικές. Είναι, επομένως, σαφές ότι η επίδοση του μαθητή είναι κοινωνικά διαμεσολαβημένη.
Ερχόμενοι τώρα στο «φλέγον» ζήτημα των τελευταίων ημερών, την αριστεία, οφείλουμε να επισημάνουμε το γεγονός ότι και η αριστεία είναι μια κοινωνικά διαμεσολαβημένη έννοια. Μάλιστα, η έννοια της «αριστείας» σήμερα στηρίζεται στις νεοφιλελεύθερες αφηγήσεις, οι οποίες υποστηρίζουν ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν τις ίδιες ευκαιρίες στη ζωή τους, όμως οι καλοί και οι άξιοι, οι άριστοι, είναι αυτοί που προχωρούν μπροστά. Θα λέγαμε, λοιπόν, ότι η έννοια της «αριστείας», με την ιδεολογική «φόρτιση» που έχει υποστεί στις μέρες μας, αποτελεί το «ανάχωμα» στους θιασώτες του κοινωνικού δαρβινισμού, εκείνης της θεωρίας που υποστηρίζει ότι η θεωρία περί φυσικής επιλογής και επιβίωσης του καταλληλότερου του Δαρβίνου, εφαρμόζεται και στις ανθρώπινες κοινωνίες, επιχειρώντας με αυτόν τον τρόπο να διαιωνίσουν τις αντιεπιστημονικές και αντιδραστικές θεωρίες τους.
Επιπλέον, η πρόκριση της αριστείας από τους θιασώτες των νεοφιλελεύθερων αφηγήσεων, σε αντιπαραβολή, μάλιστα, με άλλες αξίες, υπάγεται στο γενικότερο πλαίσιο σύγκρισης της αξίας οποιουδήποτε ανάλογα με το πόσο παραγωγικός, και κατά συνέπεια ανταγωνιστικός, είναι. Τα βασικά προτάγματα της σημερινής εποχής απαιτούν πιο ανταγωνιστικά κράτη, πιο ανταγωνιστικά σχολεία, πιο ανταγωνιστικά παιδιά. Εδώ, όμως, γεννιέται το ερώτημα: Τι είδους πολίτες θέλουμε να γίνουν τα παιδιά; Ανταγωνιστικοί, ιδιοτελείς, ατομικιστές, «παρτάκηδες»; Ή αλληλέγγυοι, συνεργατικοί, με κοινωνικές ευαισθησίες, με διάθεση να καταλάβουν και να βοηθήσουν το διπλανό τους;
Για εμάς το παραπάνω ερώτημα είναι, προφανώς, ρητορικό. Η κοινωνία του μέλλοντος δεν είναι δυνατόν να δομηθεί πάνω σε αρχές και (απ)αξίες οι οποίες προτάσσουν την ατομικότητα, την ανταγωνιστικότητα και την ιδιοτέλεια έναντι των αξιών της αλληλεγγύης, του σεβασμού, της αλληλοβοήθειας κ.λπ. Κατά την άποψή μας, λοιπόν, η έννοια της «αριστείας» οφείλει να απεκδυθεί τον ανταγωνιστικό της μανδύα, ο οποίος προτρέπει τα παιδιά στο: «διάβασε, για να περάσεις τους άλλους», μετατρέποντας την κατάκτηση της γνώσης σε «έπαθλο ανταγωνιστικότητας», καλλιεργώντας στα παιδιά αισθήματα αντιπαλότητας και, σε πολλές περιπτώσεις, ακόμη και εχθρότητας.
* Ο Θεόδωρος Δ. Βαβίτσας είναι Δάσκαλος, Υπ. Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
