“Οι ιδέες δεν είναι μόνον εργαλεία γνώσης, αλλά κτητικές οντότητες. Οι ιδέες μάς χειραγωγούν περισσότερο από ό,τι τις χειραγωγούμε εμείς” (Μορέν).
“Οι ιδέες είναι αλυσίδες, από τις οποίες δεν μπορεί κανείς να απολυτρωθεί χωρίς να ραγίσει την καρδιά του” (Μαρξ).
“Δεν θα πέθαινα ποτέ για τις ιδέες μου γιατί μπορεί να έκανα λάθος” (Ράσελ).
Ηλία Γιαννακόπουλου
Φιλολόγου
Επ’ ευκαιρία του πρόσφατου θανάτου του Γάλλου διανοούμενου Εντγκάρ Μορέν προσέτρεξα στο οπισθόφυλλο του πρώτου βιβλίου μου «ΙΔΕΟπολις» (εκδόσεις Λιβάνη, 2019), όπου δεσπόζει μια χαρακτηριστική θέση του για τη φύση και τη λειτουργία των Ιδεών: «Οι ιδέες δεν είναι μόνον εργαλεία γνώσης, αλλά κτητικές οντότητες. Οι ιδέες μάς χειραγωγούν περισσότερο απ’ όσο τις χειραγωγούμε εμείς».
Η προσπάθεια ερμηνείας αυτής της διαπίστωσης με οδήγησε συνειρμικά σε μια συγγενή θέση του Μαρξ: «Οι ιδέες είναι αλυσίδες, από τις οποίες δεν μπορεί κανείς να απολυτρωθεί χωρίς να ραγίσει την καρδιά του». Και ενώ οι δύο στοχαστές δεν συνδιαλέγονται ιστορικά μεταξύ τους, φαίνεται να συναντώνται στην αναγνώριση της δύναμης που ασκούν οι ιδέες πάνω στον άνθρωπο.
Στον ίδιο προβληματισμό παρεμβάλλεται και η νηφάλια προειδοποίηση του Ράσελ: «Δεν θα πέθαινα ποτέ για τις ιδέες μου γιατί μπορεί να έκανα λάθος».
Τρεις διαφορετικές φωνές, τρεις διαφορετικές οπτικές για το ίδιο διαχρονικό ερώτημα.
Η θέση του Μορέν αναδεικνύει μια λιγότερο ορατή διάσταση των ιδεών. Συνήθως θεωρούμε ότι οι άνθρωποι παράγουν, διαμορφώνουν και χρησιμοποιούν τις ιδέες ως εργαλεία κατανόησης του κόσμου. Ο Μορέν, όμως, αντιστρέφει τη συνηθισμένη οπτική. Υποστηρίζει ότι οι ιδέες, όταν αποκτήσουν κοινωνική νομιμοποίηση και πολιτισμική διάρκεια, αποκτούν μια σχετική αυτονομία. Εγκαθίστανται στη συνείδηση των ανθρώπων, οργανώνουν την αντίληψή τους για την πραγματικότητα και καθοδηγούν τις επιλογές τους.
Έτσι, ο άνθρωπος συχνά πιστεύει ότι σκέφτεται ελεύθερα, ενώ στην πραγματικότητα σκέφτεται μέσα από τα φίλτρα που του επιβάλλουν οι ιδεολογίες, οι θρησκείες, οι πολιτικές αφηγήσεις ή οι πολιτισμικές παραδόσεις. Η δύναμη των ιδεών δεν έγκειται μόνο στην ικανότητά τους να εξηγούν τον κόσμο, αλλά και στην ικανότητά τους να τον ορίζουν.
Γι’ αυτό ο Μορέν έμμεσα μας καλεί σε διαρκή αυτοκριτική και επαγρύπνηση απέναντι στις βεβαιότητες που μας κατέχουν.
Ο Μαρξ προσεγγίζει το ζήτημα από διαφορετική αφετηρία, αλλά καταλήγει σε παρόμοια διαπίστωση για τη δεσμευτική ισχύ των ιδεών. Η μεταφορά των «αλυσίδων» υποδηλώνει ότι οι ιδέες δεν αποτελούν απλώς νοητικά σχήματα, αλλά βαθιές ψυχικές και κοινωνικές προσκολλήσεις. Οι άνθρωποι δεν εγκαταλείπουν εύκολα τις ιδέες τους, ακόμη κι όταν αυτές διαψεύδονται από την πραγματικότητα, επειδή έχουν επενδύσει σε αυτές συναισθήματα, ταυτότητα και νόημα ζωής.
Γι αυτό η απελευθέρωση από μια κυρίαρχη ιδέα δεν είναι μόνο διανοητική διαδικασία, αλλά είναι και ένα συναισθηματικό τραύμα. Χρειάζεται να «ραγίσει η καρδιά», να καταρρεύσουν βεβαιότητες και να αμφισβητηθούν βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις.
Ο Μαρξ, επομένως, δεν περιγράφει απλώς τη δύναμη των ιδεών, αλλά και το κόστος της απεξάρτησης από αυτές. Η ελευθερία της σκέψης δεν κατακτάται χωρίς εσωτερικές συγκρούσεις και επώδυνες αναθεωρήσεις.
Ο Ράσελ, αντίθετα, προβάλλει μια φιλοσοφία διανοητικής μετριοπάθειας και αμφιβολίας. Η περίφημη δήλωσή του ότι δεν θα πέθαινε ποτέ για τις ιδέες του επειδή μπορεί να έκανε λάθος, αποτελεί ύμνο στην πνευματική ταπεινότητα.
Για τον Ράσελ, η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι η ύπαρξη των ιδεών, αλλά η απόλυτη βεβαιότητα για την ορθότητά τους. Η ιστορία είναι γεμάτη από πολέμους, διώξεις και φανατισμούς που γεννήθηκαν από ανθρώπους πεπεισμένους ότι κατέχουν την απόλυτη αλήθεια. Η αμφιβολία δεν είναι αδυναμία, αλλά προϋπόθεση ελευθερίας. Επιτρέπει τη διόρθωση των λαθών, τον διάλογο και τη συνύπαρξη διαφορετικών απόψεων.
Ενώ, λοιπόν, ο Μορέν και ο Μαρξ αναδεικνύουν τη δύναμη των ιδεών να κυριαρχούν πάνω στον άνθρωπο, ο Ράσελ προτείνει το αντίδοτο: Τη συνεχή κριτική εξέταση των πεποιθήσεών μας και την αποφυγή κάθε δογματισμού που μετατρέπει τις ιδέες από φάρους ελευθερίας σε μηχανισμούς εξουσίας.
Ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση του ανθρώπου δεν είναι να “δημιουργεί ιδέες, αλλά να μην υποδουλώνεται σε αυτές”. Οι ιδέες γεννιούνται για να φωτίζουν τον κόσμο, όχι για να μετατρέπονται σε δόγματα που σκοτεινιάζουν την κρίση μας. Όταν ο άνθρωπος ταυτίζεται απόλυτα με τις πεποιθήσεις του, κινδυνεύει να χάσει την ικανότητα της αμφιβολίας, της αυτοκριτικής και της αναθεώρησης.
Η ιστορία διδάσκει ότι πολλές ιδέες που ξεκίνησαν ως δυνάμεις απελευθέρωσης κατέληξαν να λειτουργούν ως μηχανισμοί χειραγώγησης και εξουσίας.
Γι’ αυτό απαιτείται μια διαρκής εγρήγορση απέναντι στα ίδια μας τα πνευματικά δημιουργήματα. Ο άνθρωπος οφείλει να αντιμετωπίζει τις ιδέες ως πολύτιμους συνοδοιπόρους, όχι ως αδιαμφισβήτητους κυρίαρχους. Να τις ελέγχει, να τις δοκιμάζει στην πράξη, να τις αναθεωρεί όταν η πραγματικότητα τις διαψεύδει και να μην φοβάται να τις εγκαταλείπει όταν παύουν να υπηρετούν την αλήθεια και την ελευθερία.
Μόνο έτσι οι ιδέες παραμένουν φάροι προσανατολισμού και δεν μετατρέπονται σε αόρατες αλυσίδες του πνεύματος.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
* Ο Μαρξ υποστήριζε ότι οι κυρίαρχες ιδέες κάθε εποχής δεν αποτελούν την αρχική αιτία της κοινωνικής πραγματικότητας, αλλά παράγωγο των υλικών συνθηκών και των παραγωγικών σχέσεων. Η «συνείδηση, κατά τον Μαρξ, δεν καθορίζει το κοινωνικό είναι, αλλά το κοινωνικό είναι καθορίζει τη συνείδηση». Επομένως, σύμφωνα με τη μαρξιστική ερμηνεία. οι ιδεολογίες, οι αντιλήψεις περί ελευθερίας, πατριωτισμού ή πολιτικής δράσης αντανακλούν σε μεγάλο βαθμό τα συμφέροντα και τη θέση των κοινωνικών τάξεων μέσα στην οικονομική δομή της κοινωνίας.
** Οι θέσεις του Edgar Morin, του Karl Marx και του Bertrand Russell παρουσιάζουν ενδιαφέρουσες συγκλίσεις αλλά και ουσιαστικές αποκλίσεις από τη σκέψη του Πλάτωνα.
Ο Πλάτων, δηλαδή, θεωρούσε ότι οι Ιδέες αποτελούν ανώτερη, αντικειμενική και αιώνια πραγματικότητα, μια ανεξάρτητη από τον άνθρωπο. Ο Μαρξ αντιστρέφει αυτή τη θεώρηση, υποστηρίζοντας ότι οι ιδέες γεννιούνται από τις υλικές και κοινωνικές συνθήκες και συχνά λειτουργούν ως όργανα κυριαρχίας. Ο Μορέν, χωρίς να αποδέχεται την πλατωνική μεταφυσική, αναγνωρίζει ότι οι ιδέες αποκτούν σχετική αυτονομία και μπορούν να εξουσιάσουν τους δημιουργούς τους, θυμίζοντας έμμεσα την πλατωνική αντίληψη περί ισχύος των ιδεών. Ο Ράσελ, από την πλευρά του, αντιμετωπίζει τις ιδέες με ορθολογικό και κριτικό πνεύμα, απορρίπτοντας τις απόλυτες βεβαιότητες και ζητώντας συνεχή έλεγχο των πεποιθήσεων.
Έτσι, ενώ ο Πλάτων εξυψώνει τις Ιδέες, οι τρεις νεότεροι στοχαστές φωτίζουν κυρίως την ιστορική, κοινωνική και γνωσιολογική τους λειτουργία.
(Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου) “Οι ιδέες δεν είναι μόνο εργαλεία γνώσης, αλλά κτητικές οντότητες. Οι ιδέες μάς χειραγωγούν περισσότερο από ό, τι τις χειραγωγούμε εμείς” (Εντγκάρ Μορέν).
Είμαστε όλοι -άνθρωποι, κοινωνίες, πολιτισμός- γεννήματα των Ιδεών, από τη στιγμή που εμείς, ως δημιουργοί τους, τις χρησιμοποιούμε για να αποκωδικοποιήσουμε την πραγματικότητα. Κάθε πνευματικό μας βήμα ή άλμα εμπεριέχει μια ιδέα ως πλοηγό. Οι ιδέες μάς καθορίζουν, αλλά και μας χαρακτηρίζουν. Οι λέξεις μας, οι συγκρούσεις μας, η φιλοσοφία μας, ο πατριωτισμός μας, η ελευθερία μας, η πολιτική μας συμπεριφορά, οι μηχανισμοί χειραγώγησης, ο τρόπος που ερμηνεύουμε τον εσωτερικό μας κόσμο, το μέγεθος της αγωνιστικότητάς μας, το πώς βλέπουμε τον ρόλο και τη θέση μας στη ζωή και στην κοινωνία, το πώς αντιδρούμε στα σύγχρονα φαινόμενα, το πώς ορίζουμε το χρέος των πνευματικών ανθρώπων, την ευθύνη μας απέναντι στο φυσικό περιβάλλον και, τέλος, το πώς χειριζόμαστε τον χρόνο είναι πλημμυρισμένα από τις ιδέες και τα παράγωγά τους. Είμαστε όλοι πολίτες στων “Ιδεών την πόλιν”, στην ΙΔΕΟ-πολη. Οι ιδεολογίες, οι ιδεοληψίες, τα ιδεολογήματα, τα ιδανικά, τα ιδεώδη και ο ιδεαλισμός διαποτίζουν κάθε ενέργειά μας και συνθέτουν, με έναν μυστηριακό τρόπο, την τοιχογραφία τόσο των παραδοσιακών όσο και των σύγχρονων κοινωνιών. Χωρίς φανατισμούς, δόγματα και προκαταλήψεις τα δοκίμια του βιβλίου μπορούν να βοηθήσουν να δούμε την αθέατη πλευρά της πραγματικότητας και της ζωής. Οδηγός μας η επινοητικότητα του Οδυσσέα, η “αυθάδεια” του Θερσίτη, η προσπάθεια του Σισύφου και βέβαια το Απολλώνειο Φως. Γιατί σύμφωνα και με τον Αισχύλο “φάος σκότω αντίμοιρον”.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
