Οι διεθνείς ισορροπίες μεταβάλλονται με ταχύτητα, η Ευρώπη αναζητά νέο στρατηγικό προσανατολισμό και οι γεωπολιτικές κρίσεις διαμορφώνουν ένα ολοένα πιο ασταθές περιβάλλον ασφαλείας.
Μέσα σε αυτή τη συγκυρία, ο Καθηγητής Διεθνών Σχέσεων του Παντείου Πανεπιστημίου, Κωνσταντίνος Υφαντής, μιλά στα «Μετέωρα» για τη μετάβαση του διεθνούς συστήματος σε μια νέα εποχή, όπου –όπως επισημαίνει– οι Ηνωμένες Πολιτείες εμφανίζονται λιγότερο προσηλωμένες στον ρόλο του εγγυητή της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης, ενώ η Ευρώπη καλείται να ενισχύσει τη στρατηγική της αυτονομία.
Ο κ. Υφαντής αναλύει επίσης τις συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία, τις μεταβαλλόμενες ευρω-ατλαντικές σχέσεις και τις προκλήσεις που δημιουργούνται για την Ελλάδα σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής και ασφάλειας. Παράλληλα, αναφέρεται στις σχέσεις της χώρας μας με τις ΗΠΑ, το Ισραήλ και τον αραβικό κόσμο, αλλά και στην ανάγκη ενίσχυσης της κρατικής ετοιμότητας σε μια «εποχή πολυκρίσεων».
Συνέντευξη στον ΓΙΩΡΓΟ ΜΠΑΚΟΛΑ
Κύριε Υφαντή, να ξεκινήσουμε με τις διεθνείς σχέσεις, οι οποίες χαρακτηρίζονται σήμερα από πολλές κρίσεις και ανακατατάξεις. Θα ήθελα να μου πείτε πώς αξιολογείτε τις τρέχουσες τάσεις στη διεθνή πολιτική σκηνή και ποιοι παράγοντες διαμορφώνουν την ισορροπία δυνάμεων.
Η πιο αξιόπιστη περιγραφή της μεγάλης εικόνας στην παγκόσμια πολιτική είναι ότι ο κόσμος βρίσκεται σε μία διαδικασία μετάβασης. Δηλαδή, η παλιά οργάνωση του κόσμου και του διεθνούς συστήματος φαίνεται να κλείνει τον κύκλο της. Και κυρίως αυτό που φαίνεται να αλλάζει, και αν αλλάζει όντως, τότε αλλάζουν όλα τα υπόλοιπα, είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. Ο κύριος, θεμελιώδης χορηγός, δημιουργός του μεταπολεμικού και μετα-ψυχροπολεμικού κόσμου ήταν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Δηλαδή, προσέφεραν ηγεσία, πάρα πολλές φορές συμπεριφέρονταν υποκριτικά, με στρατιωτικές επεμβάσεις και αδιαφορία για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τα οποία υποτίθεται ότι η Δύση προωθούσε, αλλά σε κάθε περίπτωση ήταν εκεί, για να υποστηρίξουν ένα σύστημα λίγο-πολύ παγκόσμιας διακυβέρνησης υπό την ηγεσία τους. Αυτό τώρα φαίνεται να αλλάζει, καθώς έχουμε να επικρατεί στις Ηνωμένες Πολιτείες μία λογική των σφαιρών επιρροής, που είναι κάτι τελείως διαφορετικό. Δεν εκπέμπεται πίστη από την Ουάσιγκτον για τη φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη, την οποία η ίδια δημιούργησε, και δεν υπάρχει η ίδια πίστη παρά την υποκρισία επαναλαμβάνω στο διεθνές δίκαιο, για το οποίο έχει πει ξεκάθαρα ο Πρόεδρος Trump ότι δεν το έχει ανάγκη. Οι μεγάλες δυνάμεις ανταγωνίζονται μεταξύ τους, αλλά την ίδια στιγμή κατά κάποιο τρόπο «καρτελοποιούν» τον κόσμο, δηλαδή μοιράζουν μεταξύ τους -ας το πούμε έτσι- τα παγκόσμια δημόσια αγαθά. Είναι μια κατάσταση πολύ διαφορετική και κατά την άποψή μου λιγότερο καλή από αυτή, στην οποία μεγαλώσαμε.
Με βάση αυτές τις εξελίξεις, πώς μπορεί η Ελλάδα να προσαρμοστεί και να διασφαλίσει και τα εθνικά της συμφέροντα;
Δεν υπάρχουν μαγικές συνταγές για μία χώρα μικρομεσαία όπως η Ελλάδα. Όσο μικρότερη είναι μία χώρα, τόσο λιγότερες επιλογές έχει. Πρέπει να κάνει τα θεμελιώδη: να έχει μία κατά το δυνατόν ισχυρή οικονομία, να μπορεί να υποστηρίζει τα βασικά στο εσωτερικό, δηλαδή ένα μίνιμουμ βαθμό κοινωνικής συνοχής και μία αίσθηση ευημερίας για τον μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού, και βεβαίως ασφάλεια από εξωτερικές απειλές, οι οποίες μπορούν να αντιμετωπιστούν με συμμαχίες, και συνεργασίες που αυξάνουν το διπλωματικό και πολιτικό κόστος για την άλλη πλευρά, και κυρίως να έχει ισχυρές ένοπλες δυνάμεις. Η Ελλάδα ιστορικά βάσισε την ασφάλειά της στη σχέση της με τις Ηνωμένες Πολιτείες από τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και μετά, και κυρίως διότι οι ΗΠΑ ήταν μία δύναμη -και ίσως είναι ακόμη, δεν λέω ότι αυτό έχει τελειώσει-, που μπορούσε πρώτα από όλα να διατηρήσει μία ισορροπία ισχύος μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας, και αυτό είδαμε ότι το κάνει ακόμη. Οι ΗΠΑ είναι μία χώρα, η οποία δίνει στην Αθήνα και στην Άγκυρα την αξιόπιστη προσδοκία ότι θα παρέμβει σε περίπτωση που τα πράγματα πάνε να ξεφύγουν από τον έλεγχο, δηλαδή αν έχουμε μία κρίση που απειλεί να εξελιχθεί σε ανοιχτή στρατιωτική εμπλοκή. Γι’ αυτό, οι ΗΠΑ ήταν πάντοτε και είναι ακόμη βασικότατος παράγοντας για την ελληνική ασφάλεια. Υπάρχει βέβαια και η συμμετοχή μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Παρά το γεγονός ότι δεν εξελίσσεται όπως θα θέλαμε, υπό την έννοια ότι δεν προχωρά η ενοποίηση με τους επιθυμητούς ρυθμούς, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι είναι ό,τι καλύτερο έχει συμβεί στη χώρα μας τα τελευταία 45 χρόνια. Καλούμαστε να βρούμε μία ισορροπία, κι αυτό διότι φαίνεται ότι οι σχέσεις των ΗΠΑ με την Ε.Ε. δεν εξελίσσονται όπως θα περίμενε κανείς και υπάρχουν πολλές αμφιβολίες για το αν οι διατλαντικές σχέσεις θα συνεχίσουν να είναι αυτές που ήταν. Το στρατηγικό σκηνικό στην Ευρώπη έχει αλλάξει και έχει αλλάξει κυρίως για δύο λόγους: Ο ένας είναι η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία που ξανάφερε στην Ευρώπη αυτό, από το οποίο νομίζαμε ότι είχαμε απαλλαγεί, δηλαδή τον ρωσικό αναθεωριτισμό, ο οποίος υπήρχε από την εποχή των τσάρων και βεβαίως τη Σοβιετική Ένωση, και επανήλθε τώρα με τον πιο βίαιο τρόπο, με τη χρήση στρατιωτικής ισχύος. Ο δεύτερος είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι πλειοψηφίες που εκπροσωπεί ο Πρόεδρος Τραμπ με ερώτημα αν θα συνεχίσουν να βλέπουν την Ευρώπη ως ένα βάρος κυρίως και όχι ως τον πιο κρίσιμο εταίρο για τα αμερικανικά συμφέροντα. Και αυτό το βλέπουμε με τη Γροιλανδία, με απειλές κατά των Ευρωπαίων, κατά του ΝΑΤΟ κ.λπ.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση πώς πρέπει να αντιδράσει σε όλα αυτά;
Πρώτα απ’ όλα επιτρέψτε μου να πω ότι δεν είμαι από αυτούς που αρέσκονται να στοχοποιούν την Ευρώπη. Θεωρώ ότι η Ευρώπη έχει κάνει τεράστια πράγματα και είναι βεβαίως ένας από τους τρεις πιο ισχυρούς οικονομικά -και όχι μόνο- παράγοντες στον κόσμο. Πολλοί μιλούν για την παρακμή της Ευρώπης. Δεν υπάρχει κάτι τέτοιο. Όποιο κριτήριο και να χρησιμοποιήσει κανείς! Η Ευρώπη είναι εκεί στην κορυφή της παγκόσμιας ιεραρχίας ισχύος. Και θα παραμείνει για πάρα πολλά χρόνια ενδεχομένως τρίτη κάτω από τις ΗΠΑ και την Κίνα, αλλά εκεί ψηλά. Μιλούν όλοι για την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας. Στην Ευρώπη όμως έχουμε κάνει μία επιλογή και η επιλογή αυτή είναι να προσπαθούμε να συντηρούμε και να βελτιώνουμε συνεχώς ένα κοινωνικό κράτος, το οποίο είναι ακριβό, και να έχουμε κι ένα ρυθμιστικό πλαίσιο, το οποίο μας επιτρέπει να ζούμε καλύτερα από όλους τους άλλους, γι’ αυτό και είναι τόσο ελκυστικός προορισμός για όλους η Ευρώπη. Δηλαδή, δεν θα φτάσουμε ποτέ ούτε το εντελώς αρρύθμιστο οικονομικό περιβάλλον των Ηνωμένων Πολιτειών ούτε βεβαίως μπορούμε να φτάσουμε το πώς λειτουργεί η Κινεζική οικονομία, δηλαδή αυτό το εξαιρετικά αποδοτικό, αλλά ανελεύθερο μοντέλο κρατικού καπιταλισμού. Άρα, η Ευρώπη είναι σε ένα σταυροδρόμι. Πρέπει κατά κάποιο τρόπο, αν τα πράγματα συνεχίσουν έτσι, να κάνει βήματα προς αυτό, το οποίο συζητάμε εδώ και δυο-τρία χρόνια, την περίφημη στρατηγική αυτονομία. Δηλαδή, πρέπει να ρίξει μεγαλύτερο βάρος στην ασφάλειά της. Αφού οι Ηνωμένες Πολιτείες ολοένα και λιγότερο, τουλάχιστον υπό τον Τραμπ, φαίνεται να μην θέλουν να παίξουν τον ρόλο του ηγέτη και του εγγυητή της ασφάλειας της Ευρώπης, και η ρωσική απειλή υπάρχει στο ευρωπαϊκό έδαφος, πρέπει να κάνουμε περισσότερα. Δεν είναι εύκολο, διότι δεν βλέπουν όλα τα ευρωπαϊκά κράτη με την ίδια ένταση αυτές τις εξελίξεις. Δηλαδή, είναι σίγουρο ότι διαφορετικά βλέπεις τον κόσμο και την Ευρώπη, αν βρίσκεσαι στη Λιθουανία και στην Πολωνία, και διαφορετικά, αν βρίσκεσαι στην Ισλανδία στον Ατλαντικό ή στην Πορτογαλία. Διαφορετικά στην Αθήνα, όπου βλέπεις ότι κυριαρχεί η Τουρκία στα ανατολικά, και διαφορετικά, αν είσαι στη Νορβηγία. Όλα αυτά υπήρχαν πάντοτε, αλλά δεν τα άφηνε να βγουν στην επιφάνεια η Αμερικανική παρουσία στην Ευρώπη και η Αμερικανική εγγύηση για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Αν αυτή συνεχίσει να υποχωρεί, πρέπει να γίνουν βήματα προς την κατεύθυνση της μεγαλύτερης ευρωπαϊκής χειραφέτησης.
Ο ρόλος της Ελλάδας ποιος πρέπει να είναι σε αυτά τα βήματα;
Η Ελλάδα κατά την ταπεινή μου άποψη με κάθε τρόπο πρέπει να είναι σε αυτή την πρωτοπορία, εφόσον τα πράγματα εξελιχθούν έτσι. Δηλαδή, αν είναι μια Ευρώπη δύο ή τριών ταχυτήτων στον τομέα της άμυνας, πρέπει να είμαστε στην πρώτη. Δεν είναι εύκολο, διότι μπορεί άλλα κράτη να μην θέλουν να εμπλακούν στην ελληνο-τουρκική αντιπαράθεση. Άρα, θέλει έναν πολύ-πολύ καλό και επίμονο διπλωματικό και στρατηγικό σχεδιασμό και να πείθεις όλους ότι χωρίς την Ελλάδα δεν μπορεί να υπάρξει μια ευρωπαϊκή κοινότητα ασφάλειας και άμυνας.
Θα ήθελα, κ. Καθηγητά, να μου πείτε την άποψή σας και για τους σημερινούς Ευρωπαίους ηγέτες, διότι υπάρχει η αίσθηση ότι δεν είναι ισχυροί όπως στο παρελθόν.
Αυτό, κύριε Μπακόλα, είναι εν μέρει αλήθεια. Εμείς οι μεγαλύτεροι θυμόμαστε τις ευρωπαϊκές ηγεσίες της δεκαετίας του ’80, όταν η Ευρώπη έκανε τα μεγάλα άλματα. Εκείνη η ηγεσία είχε την εμπειρία του Δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, είχε την εμπειρία όλων των μεταπολεμικών προσπαθειών για την οικοδόμηση της Ευρώπης. Είχε μεγαλώσει σε άλλο περιβάλλον. Οι σημερινές ηγεσίες, καλώς κατά την άποψή μου, μεγάλωσαν σε μια κατάσταση ειρήνης, και μάλιστα σε μια προσδοκία ότι αυτή η ειρήνη θα διαρκέσει για πάντα. Δεν έχουν εκείνα τα στρατηγικά τα ανακλαστικά. Δεν είναι εύκολο να αλλάξεις αυτή την κουλτούρα. Παρόλο που μας φαίνονται λίγες οι σημερινές ηγεσίες συγκριτικά με τον Μιτεράν, με τον Κόλ, με τον Αϊζενχάουερ, με τον Αντενάουερ, με τον Ντε Γκόλ, ακόμα και με τη Μάργκαρετ Θάτσερ, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι είναι οι ηγεσίες που μεγάλωσαν με άλλες προτεραιότητες. Ευτυχώς μέσα σε ειρήνη, συνεχή πρόοδο, χωρίς πολέμους. Οπότε, δεν διαμόρφωσαν εκείνη τη λογική της ανάγκης, των βιωμάτων του πολέμου.
Θεωρείτε ότι η Ελλάδα πρέπει να έχει κάποια ενεργητική ανάμειξη στη Μέση Ανατολή;
Δεν υπάρχουν πολλοί που να μπορούν να διαμορφώσουν τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, μόνο οι Ηνωμένες Πολιτείες μέχρι τώρα. Και αυτές σε κάποιο βαθμό, καθώς έχουν ένα τεράστιο στρατιωτικό αποτύπωμα στην περιοχή, έχουν βάσεις από το αφρικανικό κέρας μέχρι την Ελλάδα και την Ιταλία και από την ανατολική μεσόγειο μέχρι τον Ειρηνικό. Και αυτό μπορούν να το εξαργυρώνουν. Έχουν το «πολιτικό στομάχι» να το κάνουν, να παρεμβαίνουν. Πολλές φορές στρατιωτικά, αλλά είναι ο μόνος τρίτος παράγοντας. Η Ελλάδα από το 2019-20 και μετά, και αυτό δεν έχει να κάνει με την σημερινή κυβέρνηση, αλλά με τις ανάγκες που προέκυψαν κυρίως με το Τουρκο-Λιβικό, μετά τον αρχικό αιφνιδιασμό έπρεπε να κάνει κάτι, να προσπαθήσει να ανασχέσει τις περιφερειακές τουρκικές φιλοδοξίες, αναπτύσσοντας δικές μας συνεργασίες. Αυτό κάναμε, εκμεταλλευόμενοι τις κακές σχέσεις της Τουρκίας με την Αίγυπτο, για να κάνουμε τη μερική οριοθέτηση, που σε μεγάλο βαθμό έπληξε, αν δεν ακύρωσε στην πράξη, το Τουρκο-Λιβυκό. Δημιουργήσαμε επίσης πολύ καλές σχέσεις -δεν διαφημίζονται πολύ, αλλά είναι πάρα πολύ σημαντικές- με όλα τα Σουνιτικά καθεστώτα του Κόλπου, τις Σουνιτικές μοναρχίες του Κόλπου, με πράγματα που δεν είχαμε κάνει ποτέ στο παρελθόν. Πάτριοτ στη Σαουδική Αραβία, κοινές ασκήσεις με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, πολύ στενές σχέσεις με το Κατάρ, το οποίο έχει βάσεις τουρκικές και αμερικανικές και αποτελεί μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση. Συμμετέχουμε επίσης, ως επικεφαλής μάλιστα την πρώτη χρονιά, στην «Επιχείρηση Ασπίδες» στην Ερυθρά Θάλασσα. Και η κορωνίδα όλων αυτών βεβαίως είναι η στρατηγική μας σχέση με το Ισραήλ. Η πιο επιδραστική για τα ελληνικά συμφέροντα και για την εικόνα της χώρας στην ευρύτερη περιοχή είναι η σχέση μας με το Ισραήλ. Κατά ένα παράδοξο τρόπο μάς κάνει πιο σημαντικούς παίκτες στην ευρύτερη περιοχή, ιδιαίτερα στα μάτια των αράβων Σουνιτών. Η μόνη που ενοχλείται είναι βεβαίως η Τουρκία.
Την ενεργειακή κρίση πώς τη βλέπετε, κύριε Υφαντή;
Η επίπτωση της ενεργειακής κρίσης αφορά κυρίως στο ζήτημα της αύξησης των τιμών. Δεν τίθεται ζήτημα επάρκειας. Είναι μια περίοδος πολύ λεπτών ισορροπιών, αλλά δεν θα είναι η μόνη και η τελευταία. Όπως άκουσα πρόσφατα να λέγεται πολύ σωστά, είμαστε σε μια εποχή πολυκρίσεων. Δηλαδή, οι κρίσεις είναι η κανονικότητα πλέον, και γι’ αυτό, η μεγάλη προτεραιότητα σε επίπεδο κράτους πρέπει να είναι ακόμη καλύτερες υποδομές και δομές διαχείρισης κρίσεων. Να πάμε σε ένα κράτος με προτεραιότητα στη διαχείριση κρίσεων είτε είναι οικονομικές, είτε υγειονομικές, είτε γεωπολιτικές.
*Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στην εφημεριδα ΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ στις 29 Μαΐου 2026.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
