“Έστι δε αρχή της λέξεως το ελληνίζειν” (H βάση του λόγου-ύφους είναι το να μιλάει κανείς σωστά ελληνικά)
Η Γλώσσα δεν είναι ένας απλός κατάλογος λέξεων ούτε ένα εργαλείο καθημερινής συνεννόησης. Είναι ένας ολόκληρος κόσμος νοημάτων, μνήμης, σκέψης και πολιτισμού. Κάθε λέξη κρύβει μέσα της μια ιστορία, μια διαδρομή, ένα «έτυμον» που συχνά αποκαλύπτει κάτι από τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον κόσμο και τον εαυτό του. Αναζητώντας το “έτυμον” μπαίνεις σε μία περιπλάνηση.
Γράφει ο
Δημήτριος Παπαγιαννόπουλος, δάσκαλος
Το «ΓΛΩΣΣΟδρόμιον» Φιλολόγου-Συγγραφέα Ηλία Γιαννακόπουλου επιχειρεί ακριβώς αυτή την περιπλάνηση: Να ακολουθήσει τις υπόγειες διαδρομές των λέξεων και, μέσα από αυτές, να φωτίσει τις διαδρομές της ίδιας μας της σκέψης.
Ο Αντισθένης το είχε πει από παλιά: «Αρχή σοφίας η των ονομάτων επίσκεψις». Δηλαδή, όποιος θέλει να λογίζεται «σοφός» θα πρέπει να γνωρίζει το περιεχόμενο-νόημα (σημαινόμενον) των λέξεων. Το «έτυμον»-ετυμολογία-αλήθεια-το ριζικό σύστημα των λέξεων σε οδηγεί σε έναν κόσμο μαγευτικό από νοήματα και ιδέες.
Η αναζήτηση της καταγωγής μιας λέξης δεν είναι, λοιπόν, μια απλή φιλολογική άσκηση. Είναι μια προσπάθεια να συναντήσουμε τη βαθύτερη σημασία της και μαζί με αυτήν ένα κομμάτι της ιστορίας του ανθρώπου. Πίσω από κάθε λέξη υπάρχει μια μικρή ή μεγάλη περιπέτεια της σκέψης, μια διαδρομή που ενώνει το παρελθόν με το παρόν και τον άνθρωπο με τον πολιτισμό του.
Μπορεί η εικόνα να κυριαρχεί στις μέρες μας, όμως οι λέξεις μάς κάνουν σοφότερους, γιατί ισχύει πάντα το αξίωμα:
«Σκεφτόμαστε με λέξεις κι εκφράζουμε τις σκέψεις μας με λέξεις».
Οι λέξεις είναι το φως μας και ο οδηγός μας, ο φωτεινός σηματοδότης μας.
Οι λέξεις ορίζουν τα όρια του κόσμου μας, κατά πως λέει και ο Βίτγκενστάιν:
«Τα όρια της Γλώσσας μας σημαίνουν τα όρια του κόσμου μας».
Στον κόσμο ό,τι υπάρχει μπορεί να εκφραστεί γλωσσικά. Πολλές φορές ό,τι δεν χωράει στις λέξεις μας τείνει να θεωρείται και ως μη υπαρκτό.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η μεγάλη δύναμη της Λέξης. Η λέξη δεν έρχεται απλώς μετά τη σκέψη για να την «ντύσει». Συμμετέχει στη διαμόρφωση, στην οργάνωση και στην έκφρασή της. Όσο περισσότερες και ακριβέστερες λέξεις διαθέτουμε, τόσο περισσότερες δυνατότητες έχουμε να διακρίνουμε αποχρώσεις, να συλλαμβάνουμε έννοιες και να εκφράζουμε με ακρίβεια τον εσωτερικό μας κόσμο.
Η σκέψη μας είναι εννοιακή, γι’ αυτό λέγεται πως:
«Οι λέξεις είναι το όχημα-ένδυμα της Σκέψης».
Μπορεί η παραπάνω θέση να υποτιμά τη Λέξη έναντι της Σκέψης, αλλά με τίποτα, όμως, δεν την καταργεί…
Ο ανθρώπινος πολιτισμός άρχισε να καλπάζει από τη στιγμή που στην έκφρασή του και στην επικοινωνία του χρησιμοποιείται η Λέξη, που είναι το «οικονομικότερο και αποτελεσματικότερο σύστημα συμβολισμού».
Χάρη στη Λέξη ο άνθρωπος μπορεί να αποθηκεύει και να μεταδίδει εμπειρίες, γνώσεις, συναισθήματα και ιδέες. Η Λέξη γίνεται έτσι φορέας μνήμης. Μέσα στις λέξεις διασώζονται εποχές, πρόσωπα, αντιλήψεις και τρόποι ζωής που διαφορετικά θα χάνονταν στη σιωπή του χρόνου.
Εξάλλου, πέραν όλων των άλλων, η Γλώσσα-Λέξη συνιστά και ταυτοτικό στοιχείο. Οι άλλοι μας γνωρίζουν-αναγνωρίζουν από τον λόγο-Λέξεις που χρησιμοποιούμε….
Δεν μιλούμε όλοι με τον ίδιο τρόπο. Οι επιλογές των λέξεών μας αποκαλύπτουν την παιδεία μας, τις εμπειρίες μας, τις ευαισθησίες μας, ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Γι’ αυτό η Γλώσσα δεν είναι μόνον μέσο επικοινωνίας, αλλά είναι και ένας καθρέφτης του ανθρώπου και της κοινωνίας.
Για άλλους η «Γλώσσα» συνιστά το λογισμικό ενός λαού. Γι’ αυτό, αν κάποιος θέλει να καταλάβει τη νοοτροπία-βιοθεωρία ενός λαού, πρέπει πρώτα να μάθει τις λέξεις του.
Κι αν κάποιος θέλει να κατακτήσει έναν λαό, δεν χρειάζεται μόνον όπλα, αλλά χρειάζεται και να αλλοιώσει ή να φτωχύνει τη γλώσσα του. Γιατί μια λέξη λιγότερη σημαίνει λιγότερους τρόπους του «σκέπτεσθαι».
Η φτώχεια της Γλώσσας δεν είναι, επομένως, μόνον φτώχεια λεξιλογίου. Μπορεί να γίνει και φτώχεια σκέψης, έκφρασης και αντίληψης. Όταν περιορίζονται οι λέξεις με τις οποίες μπορούμε να ονομάσουμε τον κόσμο, περιορίζονται και οι αποχρώσεις με τις οποίες μπορούμε να τον κατανοήσουμε.
Οι λέξεις μας μάς προδίδουν και μάς φανερώνουν, ακόμη και όταν τις χρησιμοποιούμε για να κρύψουμε κάτι μη αρεστό στον εαυτό μας. Γιατί οι λέξεις είναι η εικόνα μας, ο καθρέφτης του εσωτερικού μας κόσμου.
Ας μην σπαταλάμε, λοιπόν, χρήματα και χρόνο για τη βελτίωση της εξωτερικής μας εικόνας, πριν ακόμη ομορφύνουμε τον τρόπο που εξωτερικεύουμε τον έσω κόσμο μας.
Κι εδώ η Γλώσσα συναντά την αυτογνωσία. Ο άνθρωπος μπορεί να προσπαθεί να παρουσιάσει προς τα έξω μια εικόνα διαφορετική από εκείνη που πραγματικά είναι. Όμως πολλές φορές οι λέξεις του, ο τρόπος που μιλά, οι χαρακτηρισμοί που επιλέγει και οι έννοιες που χρησιμοποιεί αποκαλύπτουν περισσότερα απ’ όσα ο ίδιος θα ήθελε.
Αν, τελικά, οι Λέξεις είναι οι Σκέψεις μας και οι Σκέψεις μας είναι ο χαρακτήρας μας, τότε οι Λέξεις είναι ο χαρακτήρας μας.
Για το σώμα μας ανακαλύψαμε χίλιους τρόπους για να καλύψουμε τις αδυναμίες του και τα αδύνατα σημεία. Για τις λέξεις μας που αποτελούν πυρηνικό στοιχείο της Ταυτότητάς μας, και όχι μόνον ένα απλό όργανο επικοινωνίας, τι κάνουμε;
Και πώς να κρυφτείς από τις λέξεις σου, που άλλες είναι η «δόξα» σου και άλλες η ντροπή-όνειδός σου;
Πόσες και πόσες λέξεις των συνανθρώπων μας δεν μας πλήγωσαν και πόσες άλλες δεν μας έκαναν να νιώθουμε ευτυχείς και μοναδικοί!!
Πόσες και πόσες φορές δεν χαρακτηρίσαμε θετικά κάποιον από τα λόγια-λέξεις του και πόσες φορές δεν τον καταδικάσαμε από την ποιότητα των λέξεών του;
Πώς λέμε μερικές φορές «Τα λόγια σου με χόρτασαν».
Μια λέξη μπορεί να γίνει χάδι ή πληγή, γέφυρα ή τείχος, πρόσκληση ή απόρριψη. Μπορεί να δώσει κουράγιο σε έναν άνθρωπο που λυγίζει ή να τον κάνει να αισθανθεί μόνος. Γι’ αυτό και η ποιότητα της Γλώσσας μας δεν είναι αδιάφορη υπόθεση. Οι λέξεις έχουν δύναμη και ευθύνη.
Πολλές φορές χρησιμοποιούμε λέξεις όπως: Βανδαλισμός, μιθριδατισμός, στρουθοκαμηλισμός, πύρρειος, Φαρισαίος, σαδισμός, σολοικισμός, δήλιον πρόβλημα, βυζαντινολογίες…
Αλήθεια, πώς νιώθουν οι άλλοι που ακούν τέτοιες λέξεις από εμάς και πώς νιώθουμε εμείς όταν τις ακούμε από άλλους;
Και εδώ αρχίζει μια ακόμη γοητευτική διαδρομή του βιβλίου «ΓΛΩΣΣΟδρόμιον». Οι λέξεις αυτές δεν είναι άψυχα λεκτικά σχήματα. Κουβαλούν ιστορίες, πρόσωπα, γεγονότα, πολιτισμικές μνήμες και ιδιαίτερες σημασίες. Όταν γνωρίζουμε την καταγωγή και την ιστορία τους, δεν τις χρησιμοποιούμε απλώς μηχανικά. Κατανοούμε καλύτερα τι πραγματικά σημαίνουν και τι μεταφέρουν μαζί τους.
Κι ας μην ξεχνάμε πως:
«Τα μέταλλα αναγνωρίζονται από τον ήχο τους, οι άνθρωποι από τα λόγια τους». (graffiti)
Ίσως, τελικά, η φροντίδα για τη Γλώσσα να είναι μια μορφή φροντίδας για τον ίδιο τον άνθρωπο. Γιατί μέσα στις λέξεις κατοικούν οι σκέψεις μας, οι αξίες μας, οι μνήμες μας και η ταυτότητά μας. Να γνωρίζουμε τις λέξεις σημαίνει να γνωρίζουμε καλύτερα τον κόσμο, αλλά και τον εαυτό μας. Αυτό το ταξίδι επιχειρεί το «ΓΛΩΣΣΟδρόμιον»: Όχι μια απλή παράθεση λέξεων και ετυμολογιών, αλλά μια περιπλάνηση στο Βασίλειο των Λέξεων, εκεί όπου η Γλώσσα γίνεται γνώση, αυτογνωσία και πολιτισμός.
Η αφιέρωση του συγγραφέα είναι ενδεικτική των προθέσεων-στόχων του και του περιεχομένου του βιβλίου.
«Στη μυστική ζωή των λέξεων και στις υπόγειες διαδρομές τους, στις μεταμορφώσεις τους και ίχνη που αφήνουν στον χρόνο».
■ Περισσότερα στα σχετικά κεφάλαια του βιβλίου…
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
