Παρακολουθώντας κάποιος τις συγκεντρώσεις-εκδηλώσεις της εργατικής Πρωτομαγιάς και ακούγοντας ή διαβάζοντας τα συνθήματα που κοσμούν τα πανό των απεργών (γιατί η Πρωτομαγιά είναι απεργία και όχι αργία), όπως: “Εργάτες ενωμένοι, ποτέ νικημένοι”, “Η εργασία δεν είναι εμπόρευμα”, “Οι ζωές μας πάνω από τα κέρδη” εύκολα παρασύρεται σε σκέψεις, αν όλα αυτά τα συνθήματα εκφράζουν τα σημερινά δεδομένα στο χώρο της εργασίας ή ακόμα-ακόμα αν αποτυπώνουν με πιστότητα τη θέση του εργάτη στις σύγχρονες συνθήκες που επέβαλε ο καπιταλισμός.
Του Ηλία Γιαννακόπουλου, Φιλολόγου
Ίσως ο προβληματισμός να είναι πιο έντονος αν αναλογιστεί κάποιος τα νέα δεδομένα που διαμορφώνει η βίαιη εισβολή της Τεχνητής Νοημοσύνης (Α.Ι) στο χώρο της εργασίας.
Η Πρωτομαγιά υπήρξε κάποτε σύμβολο ελπίδας. Σήμερα, όμως, μοιάζει να στέκει μπροστά σε μια σιωπηλή καταιγίδα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν αλλάζει απλώς την εργασία, αλλά διαβρώνει έννοιες που θεωρούσαμε αμετάβλητες: αξία, κόπος, δημιουργία, ακόμη και την ίδια την ανθρώπινη παρουσία.
Ό,τι κάποτε ήταν καρπός ιδρώτα, σήμερα γίνεται προϊόν αλγορίθμου. Ό,τι ανήκε στη συνείδηση, εκχωρείται στη μηχανή. Κι έτσι γεννιέται ένα σκοτεινό ερώτημα: Αν η εργασία πάψει να είναι ανθρώπινη, τι απομένει από τον άνθρωπο; Η φετινή Πρωτομαγιά δεν θυμίζει απλώς αγώνες, αλλά προμηνύει μια μετάλλαξη που ίσως δεν ελέγξουμε ποτέ.
Η Πρωτομαγιά, μια ημέρα ταυτισμένη με τους αγώνες και την παρουσία των εργατών, μοιάζει να αποκτά ένα παράδοξο νόημα στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης: Τι γιορτάζουμε όταν ο εργάτης σταδιακά απουσιάζει;
Οι αλγόριθμοι, τα ρομπότ και τα αυτοματοποιημένα συστήματα αναλαμβάνουν ολοένα και περισσότερες λειτουργίες, μετατοπίζοντας τον άνθρωπο από το κέντρο της παραγωγής στο περιθώριο της επίβλεψης. Η εργασία, από πεδίο μόχθου αλλά και ταυτότητας, κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια αφηρημένη έννοια, αποσυνδεδεμένη από το σώμα και την εμπειρία.
Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η Πρωτομαγιά δεν μπορεί να παραμένει απλώς μια τελετουργική ανάμνηση. Καλείται να επαναπροσδιοριστεί ως ημέρα προβληματισμού για το μέλλον της ανθρώπινης αξίας. Αν οι μηχανές εργάζονται, τότε ποιος είναι ο ρόλος του ανθρώπου; Θα απελευθερωθεί από την καταναγκαστική εργασία για να δημιουργήσει, ή θα εγκλωβιστεί σε μια νέα μορφή αόρατης ανεργίας και κοινωνικής ανισότητας; Η απάντηση δεν είναι προφανής.
Ίσως η πρόκληση της εποχής δεν είναι να υπερασπιστούμε απλώς την εργασία, αλλά να επανανοηματοδοτήσουμε την ίδια την έννοια του ανθρώπινου έργου, ώστε η τεχνολογία να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι να τον καθιστά περιττό.
Τεχνητή Νοημοσύνη και Νεολουδιτισμός
Μέσα σε αυτά τα δεδομένα από πολλούς επισημαίνεται ο κίνδυνος εμφάνισης-ανάπτυξης ενός νέου νεολουδιτισμού, μιας αντίδρασης που δεν θα στοχεύει απλώς τις μηχανές, αλλά ολόκληρη τη λογική της τεχνολογικής προόδου.
Όπως οι Λουδίτες του 19ου αιώνα αντιστάθηκαν στην εκβιομηχάνιση καταστρέφοντας τα μηχανές-εργαλεία που απειλούσαν τη ζωή τους, έτσι και σήμερα διαμορφώνεται μια διάχυτη καχυποψία απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη.
Όμως η ιστορία υπενθυμίζει ότι η άρνηση της τεχνολογίας δεν αποτελεί λύση. Η πρόκληση δεν είναι να σταματήσουμε την πρόοδο, αλλά να την εντάξουμε σε ένα πλαίσιο που διασφαλίζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Η Πρωτομαγιά, λοιπόν, καλείται να μετατραπεί από μνημόσυνο της εργασίας σε αφετηρία διαλόγου: Πώς θα αποφύγουμε τόσο την παθητική υποταγή όσο και την τυφλή άρνηση, ώστε ο άνθρωπος να παραμείνει δημιουργός και όχι περιττός θεατής;
Ταξική συνείδηση και Τεχνητή Νοημοσύνη
Η ταξική συνείδηση, όπως συγκροτήθηκε στη βιομηχανική εποχή μέσα από τη σκέψη του Karl Marx, στηριζόταν στη σαφή διάκριση ανάμεσα σε αυτούς που κατέχουν τα μέσα παραγωγής και σε αυτούς που διαθέτουν την εργασία τους. Σήμερα, όμως, τα «μέσα παραγωγής» γίνονται όλο και πιο άυλα: δεδομένα, αλγόριθμοι, υπολογιστική ισχύς. Η εργασία μετατοπίζεται από το σώμα στη γνώση, από την παρουσία στην ψηφιακή διασπορά.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ταξική συνείδηση δεν εξαφανίζεται, αλλά μετασχηματίζεται. Δεν αφορά μόνο τον εργάτη του εργοστασίου, αλλά και τον προγραμματιστή, τον δημιουργό περιεχομένου, ακόμη και τον απλό χρήστη που παράγει δεδομένα χωρίς να το αντιλαμβάνεται. Η νέα διαίρεση ίσως δεν είναι μόνο «εργάτης–κεφαλαιοκράτης», αλλά «εκείνοι που ελέγχουν τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης» και «εκείνοι που τροφοδοτούν και εξαρτώνται από αυτά».
Ταυτόχρονα, αλλάζει και το περιεχόμενο της εργασίας: από αναγκαία επιβίωση γίνεται —δυνητικά— χώρος δημιουργίας ή, αντίθετα, αόρατης εκμετάλλευσης. Εδώ ακριβώς γεννιέται η νέα ταξική συνείδηση. Όχι μόνο ως επίγνωση της οικονομικής θέσης του εργαζόμενου στο χώρο της εργασίας, αλλά και ως κατανόηση του ρόλου μας μέσα σε ένα δίκτυο τεχνολογικής εξουσίας.
Το ζητούμενο, δηλαδή, δεν είναι απλώς να ξέρουμε «σε ποια τάξη ανήκουμε», αλλά να αντιληφθούμε ποιος ελέγχει τα εργαλεία που διαμορφώνουν την ίδια την πραγματικότητα της εργασίας.
Αλλοτρίωση και Τεχνητή Νοημοσύνη
Αν επιχειρήσουμε έναν σύγχρονο ορισμό, η αλλοτρίωση σήμερα δεν είναι μόνο ο αποχωρισμός του ανθρώπου από το προϊόν της εργασίας του, αλλά μια πιο διάχυτη κατάσταση: Ο αποχωρισμός από τον έλεγχο των ίδιων των ψηφιακών αποτυπωμάτων του, από τον χρόνο και την προσοχή του, ακόμη και από τη διαδικασία με την οποία συγκροτείται η σκέψη και η επιθυμία του.
Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, ο άνθρωπος δεν «χάνει» απλώς το προϊόν που παράγει, αλλά συμμετέχει-συχνά ασυνείδητα- σε ένα σύστημα όπου τα δεδομένα, οι προτιμήσεις και οι συμπεριφορές του μετατρέπονται σε αξία που ελέγχεται αλλού. Η αλλοτρίωση γίνεται πιο αόρατη, λιγότερο απτή, αλλά βαθύτερα ενσωματωμένη στην καθημερινότητα.
Στη μαρξιστική ανάλυση του Karl Marx, η αλλοτρίωση είχε σαφή υλική βάση: ο εργάτης αποξενώνεται από το προϊόν, τη διαδικασία παραγωγής, τον εαυτό του και τους άλλους, επειδή δεν κατέχει τα μέσα παραγωγής. Ήταν μια σχέση που μπορούσε να εντοπιστεί στον χώρο του εργοστασίου και στη δομή της οικονομίας.
Η βασική διαφορά σήμερα είναι ότι η αλλοτρίωση δεν περιορίζεται στον χώρο εργασίας ούτε προκύπτει μόνο από την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής. Διαχέεται σε όλο το φάσμα της ζωής: στην κατανάλωση, στην επικοινωνία, στην ψηφιακή παρουσία. Δεν βιώνεται πάντα ως καταπίεση, αλλά συχνά ως ευκολία ή συμμετοχή.
Τα εργατικά Κόμματα και η Τεχνητή Νοημοσύνη
Κάποια πολιτικά κόμματα που αυτοπροσδιορίζονταν ως εργατικά ίσως χρειασθεί να επαναπροσδιορίσουν την ταυτότητά τους ή τα σύμβολά τους (σφυροδρέπανο….). Τα Data και οι αλγόριθμοι επηρεάζουν και διαμορφώνουν τόσο το περιεχόμενο των παραδοσιακών “παραγωγικών δυνάμεων” όσο και των “παραγωγικών σχέσεων”, αφού τα “μέσα παραγωγής” απέκτησαν διαφορετικό περιεχόμενο
Οι έννοιες της εκμετάλλευσης και της ταξικής συνείδησης ίσως θα πρέπει και αυτές να επαναπροσδιοριστούν και να επαναδιατυπωθούν.
“…δεν έχετε να χάσετε τίποτε άλλο εκτός από τις αλυσίδες σας”// «Προλετάριοι όλων των χωρών, ενωθείτε»
Το σύνθημα «Προλετάριοι όλων των χωρών, ενωθείτε» και η φράση «δεν έχετε να χάσετε τίποτε άλλο εκτός από τις αλυσίδες σας», όπως διατυπώθηκαν από τον Karl Marx και τον Friedrich Engels στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο, είχαν ένα σαφές ιστορικό νόημα: Kαλούσαν σε ενότητα μια τάξη που μοιραζόταν κοινή, ορατή εκμετάλλευση μέσα στο εργοστάσιο.
Σήμερα, με την Tεχνητή Nοημοσύνη, αυτά τα συνθήματα δεν ακυρώνονται – αλλά γίνονται πιο σύνθετα και, σε ένα βαθμό, πιο προβληματικά.
Το «προλετάριοι όλων των χωρών» δεν αναφέρεται πλέον σε μια ομοιογενή εργατική τάξη. Οι άνθρωποι που εξαρτώνται από την εργασία για να ζήσουν είναι διάσπαρτοι, διαφοροποιημένοι και συχνά δεν αναγνωρίζουν τον εαυτό τους ως κοινό υποκείμενο Άρα η ενότητα δεν είναι αυτονόητη και πρέπει να ξαναοριστεί γύρω από κάτι νέο: Ίσως γύρω από τη σχέση με τα δεδομένα, τους αλγορίθμους και τον έλεγχο της τεχνολογίας.
Όσο για τις «αλυσίδες», κι αυτές αλλάζουν μορφή. Δεν είναι μόνο η υλική καταπίεση ή η χαμηλή αμοιβή. Είναι πιο αόρατες: Εξάρτηση από πλατφόρμες, απώλεια ελέγχου της εργασίας, συνεχής επιτήρηση, αξιολόγηση μέσω αλγορίθμων. Το πρόβλημα είναι ότι αυτές οι νέες «αλυσίδες» δεν βιώνονται πάντα ως καταπίεση, αλλά συχνά εμφανίζονται ως ευκολία, ελευθερία ή επιλογή.
Το φάντασμα της Α.Ι πλανιέται…
Από το “Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη: Το φάντασμα του κομμουνισμού” που κάποτε τρόμαζε τα θεμέλια του καπιταλισμού, περνάμε σε μία νέα, πιο αόρατη και πιο ύπουλη απειλή, “H A.I πλανιέται παντού”. Όχι, βέβαια, ως υπόσχεση ανατροπής, αλλά ως μηχανισμός επιτήρησης και αναδιάρθρωσης των πάντων.
Εκεί που οι λαοί διεκδικούσαν, τώρα τα δεδομένα αποφασίζουν. Εκεί που οι συνειδήσεις εξεγείρονταν, τώρα οι αλγόριθμοι προβλέπουν και προλαμβάνουν.
Η αντιστροφή, δηλαδή, είναι πλήρης: To φάντασμα δεν τρομάζει πια την εξουσία, αλλά την υπηρετεί. Και όσοι νομίζουν πως αυτοί (εργάτες) γράφουν την ιστορία, ανακαλύπτουν ή και συνειδητοποιούν πως η ιστορία έχει ήδη γραφτεί από κώδικες, μηχανισμούς και ανώνυμα κέντρα εξουσίας που δεν ελέγχονται.
Μία κραυγή αντίστασης ή μία αδύνατη Ηχώ;
Με αυτά τα δεδομένα η Πρωτομαγιά κινδυνεύει να γίνει όχι κραυγή αντίστασης και υπενθύμισης πως “Νόμος είναι το δίκαιο του Εργάτη”, αλλά μία άχρωμη Ηχώ ενός κόσμου που σιωπηλά παραδίνεται στη δύναμη του πληκτρολογίου που σου δίνει την ψευδαίσθηση πως ο κόσμος είναι “δικός” σου.
Επιμύθιον
Καθώς η Τεχνητή Νοημοσύνη επεκτείνει τα όρια του εφικτού, η Πρωτομαγιά μάς υπενθυμίζει ότι καμία τεχνολογική εξέλιξη δεν είναι ουδέτερη. Το μέλλον της εργασίας δεν θα καθοριστεί μόνο από την καινοτομία, αλλά από τις αξίες που θα επιλέξουμε να την καθοδηγήσουν. Θα γίνει η ΑΙ εργαλείο απελευθέρωσης ή νέας μορφής εξάρτησης; Η απάντηση δεν βρίσκεται στους αλγόριθμους, αλλά στους ανθρώπους.
Η Πρωτομαγιά του σήμερα είναι μια πρόσκληση: Να υπερασπιστούμε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, να επανανοηματοδοτήσουμε την εργασία και να διασφαλίσουμε ότι το αύριο θα ανήκει σε όλους, όχι σε λίγους.
Για πολλά χρόνια ή και αιώνες η παρακάτω διαπίστωση των Μαρξ-Ένγκελς, όπως αυτή παρατίθεται στο «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» υπήρξε το Ευαγγέλιο των Εργατικών κομμάτων και πολλών εργατικών ενώσεων ή ακόμη και εργατών. Μήπως πρέπει στα δίπολα του τύπου “Ελεύθερος και δούλος, πατρίκιος και πληβείος, βαρόνος και δουλοπάροικος, μάστορας και κάλφας, με μια λέξη, καταπιεστής και καταπιεζόμενος” να προστεθεί και ένα νέο συμβατό με τα νέα δεδομένα στο χώρο της εργασίας που επέφερε η Τεχνητή Νοημοσύνη;
“Η ιστορία όλων των ως τώρα κοινωνιών είναι η ιστορία ταξικών αγώνων.
Ελεύθερος και δούλος, πατρίκιος και πληβείος, βαρόνος και δουλοπάροικος, μάστορας και κάλφας, με μια λέξη, καταπιεστής και καταπιεζόμενος, βρίσκονταν σε ακατάπαυστη αντίθεση μεταξύ τους, έκαναν αδιάκοπο αγώνα, πότε καλυμμένο, πότε ανοιχτό, έναν αγώνα που τελείωνε κάθε φορά με έναν επαναστατικό μετασχηματισμό ολόκληρης της κοινωνίας ή με την από κοινού καταστροφή των τάξεων που αγωνίζονταν” (“Αστοί και Προλετάριοι”, Κομμουνιστικό Μανιφέστο,1872).
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
