«Θηραμενισμός»

Του Φ. Κ. ΒΩΡΟΥ
(Επιμέλεια Νικολάου Κατοίκου)

Ο πειρασμός τού πλούτου, της δόξας ή της οποιασδήποτε ιδιοτέλειας φαίνεται ότι ελλοχεύει παντού και πάντα· κατακτά όμως τις συνειδήσεις των ανθρώπων, όταν η αγωγή τους – έντονα ανταγωνιστική – ή οι περιστάσεις της ζωής υπερεκτρέφουν τις εγωιστικές τάσεις, παραμερίζοντας έτσι την ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΧΡΕΟΥΣ απέναντι στο κοινωνικό σύνολο. Συμβαίνει τότε, πολλοί άνθρωποι που η κοινωνία τους έχει εμπιστευθεί τη διαχείριση κάτι τέτοιων θεμάτων της, να αποφασίζουν και να ενεργούν – όταν και όσο μπορούν – με γνώμονα την ΙΔΙΟΤΕΛΕΙΑ. Όταν τα συμπτώματα πληθύνονται, μιλάμε για διάβρωση των συνειδήσεων.

Αυτές οι σκέψεις μου έφεραν στη μνήμη το περιστατικό τού Θηραμένη, τη συμπεριφορά που εδώ ονομάζουμε ΘΗΡΑΜΕΝΙΣΜΟ, όπου το άτομο, για να υπερασπίσει τα άθλια μικρά συμφέροντά του, προδίνει τους συμπατριώτες του. Το γεγονός που συνδέεται με το όνομα τού Θηραμένη έγινε έτσι περίπου: Ήταν ο τελευταίος χρόνος τού πελοποννησιακού πολέμου (404 π.Χ.). Η Αθήνα έχει νικηθεί σε όλα τα μέτωπα και πολιορκείται τώρα από στεριά και θάλασσα. Ένας πολίτης, ο Θηραμέτης, άνθρωπος με φρονήματα ολιγαρχικά, προτείνει (όπως μας διηγείται ο Ξενοφώντας στο δεύτερο βιβλίο των Ελληνικών, κεφ. 2, παρ. 16) να τον στείλουν στον αντίπαλο, στον Λύσανδρο, για να διερευνήσει τις διαθέσεις του. Γνωρίζει ο Θηραμένης ότι ο περήφανος «δήμος» δεν είναι πρόθυμος να δεχτεί όρους ταπεινωτικούς, ίσως και κατάλυση του δημοκρατικού πολιτεύματος, πράγμα που θα είναι σίγουρα απαίτηση του νικητή και κρυφή επιθυμία τού Θηραμένη. Βάζει λοιπόν σε ενέργεια ένα ΣΧΕΔΙΟ ΕΞΑΝΤΛΗΣΗΣ ΤΩΝ ΣΥΜΠΟΛΙΤΩΝ ΤΟΥ, ώσπου να καμφθούν και να υποκύψουν. Καθυστερεί στο στρατόπεδο του εχθρού πάνω από τρείς μήνες, κι έπειτα πληροφορεί τους συμπολίτες του ότι ο Λύσανδρος ώς τότε τον κρατούσε αιχμάλωτο, κι έπειτα του παράγγειλε να πάει στους Έφορους τής Σπάρτης, γιατί εκείνοι ήταν αρμόδιοι να διαπραγματευτούν.

Στην πολιορκημένη πόλη τα τρόφιμα τελειώνουν, η αγωνία κορυφώνεται, η βούληση κάμπτεται· έτσι, ωριμάζει η ατμόσφαιρα για ΠΑΡΑΔΟΣΗ της Αθήνας με όρους ταπεινωτικούς: Τα τείχη θα κατεδαφιστούν, ο στόλος θα διαλυθεί, η προσοδοφόρα «συμμαχία» θα σβήσει, την εξουσία θα την πάρουν οι ολιγαρχικοί, που τούς ευνοεί ο νικητής. Οι Τριάντα Τύραννοι θα αναλάβουν να «σώσουν» την πόλη· ανάμεσά τους κι ο Θηραμένης, αμοιβή για τις καλές του υπηρεσίες. Πόσο έσωσαν την πατρίδα το ομολογεί σε ώρα ειλικρίνειας κι ένας διάσημος συγγενής τους, ο ΠΛΑΤΩΝΑΣ· γράφει (στην αρχή τής έβδομης επιστολής του): «Μέσα σε λίγον χρόνο απέδειξαν με τις πράξεις τους ότι το προηγούμενο πολίτευμα η δημοκρατία, ήταν χρυσάφι».

Η «πρεσβεία» τού Θηραμένη κι ο τρόπος που χειρίστηκε τα πράγματα είναι ένα γεγονός ιστορικό. Ως αντικείμενο σπουδής μάς οδηγεί στις παρακάτω σκέψεις:

α) Να χαρακτηρίσουμε τον Θηραμένη, που πρόδωσε τις προσδοκίες τών συμπολιτών του· έχουμε πάντως υπόψη ότι οι χαρακτηρισμοί, αρνητικοί ή θετικοί, όταν δεν προκύπτουν αβίαστα από την ιστορική αφήγηση, προετοιμάζουν τους ανθρώπους για ΜΙΣΑΛΛΟΔΟΞΙΑ και ΦΑΝΑΤΙΣΜΟ.

β) Αν ο Θηραμένης διέπραξε προδοσία, το έκαμε για λόγους προσωπικής ιδιοτέλειας ή ιδεολογίας ή και για τους δυο;

γ) Ήταν φύση προδοτική ή τον έκαμε έτσι η κοινωνική τάξη του, που του καλλιέργησε νοοτροπία και ιδεολογία ολιγαρχική;

δ) Μια τέτοια κοινωνική ομάδα είναι εξαιτίας τών συμφερόντων της ευεπίφορη προς πράξεις αντιπατριωτικές, ή περιστασιακά μόνο τότε ξέπεσε στο τελευταίο σκαλοπάτι του κακού.

ε) Κι όποιος «ευτυχήσει» να γεννηθεί στην κούνια της ή να τραφεί με τα νάματά της, είναι μοιραίο, με πιθανότητα πολλή, να συμπράξει στα ανοσιουργήματά της;

στ) Άρα, η ανθρώπινη φύση διαμορφώνεται ουσιαστικά μέσα στις περιστάσεις τής ζωής;

Αν ευσταθούν τα παραπάνω, μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι κοινωνίες που ειλικρινά επιθυμούν να αποτρέπουν συμπτώματα θηραμενισμού – όπου το άτομο από ιδιοτέλεια προσωπική, ταξική, κομματική θυσιάζει τα ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΑ ΤΟΥ ΣΥΝΟΛΟΥ, οφείλουν να προλαβαίνουν με διαλλακτικότητα, με ειλικρινείς μεταρρυθμίσεις, με παιδεία σωστή, την κοινωνική αντιδικία, τον ιδεολογικό διαποτισμό, τον φανατισμό. Ένα τέτοιο συμπέρασμα γίνεται δομικό στοιχείο τής σκέψης, και ύστερα κίνητρο δράσης, όπου έχει τη θέση της και η ελευθερία τής βούλησης.

Αναλογικά, ο πειρασμός κάποιας μορφής θηραμενισμού ενεδρεύει κάθε στιγμή που η συνείδηση του ατόμου ταλαντεύεται ανάμεσα στο ίδιο και στο κοινό συμφέρον. Από την άποψη αυτή ο Θηραμένης ζει και κυκλοφορεί κυρίως στους χώρους τών συχνών υποκλίσεων – όπου υποκλίνεται πολύ το σώμα, εθίζεται ίσως και η συνείδηση – στους προθαλάμους, παραθαλάμους, και αντιθαλάμους. Και καθένας μπορεί να αναλογιστεί ότι:

– Όταν πληρώνεται από το σύνολο, για να εκτελεί κάποια κοινωφελή υπηρεσία, και παραλείπει το καθήκον του για χάρη τού εαυτού του, των συγγενών, των φίλων ή των «προστατών» του, ΤΟΤΕ ΔΙΑΠΡΑΤΤΕΙ ΘΗΡΑΜΕΝΙΣΜΟ.

– Όταν εκλέγεται αντιπρόσωπος των συμπολιτών του ή των ομοτέχνων ή των συναδέλφων του ή οποιουδήποτε συνόλου. για να υπερασπίζει τα συμφέροντα του συνόλου, αλλά στην πράξη επηρεάζεται από προσωπική ιδιοτέλεια, τότε διαπράττει θηραμενισμό.

– Όταν εισηγείται στους «ανωτέρους» λύσεις προβλημάτων με γνώμονα όχι το συμφέρον τού συνόλου, αλλά τα νεύματα και τις προσδοκώμενες επιδαψιλεύσεις τής εξουσίας, τότε διαπράττει θηραμενισμό.

– Όταν λεηλατεί ή διασπαθίζει ΤΟ ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΡΗΜΑ χωρίς ντροπή και σεβασμό για τον ιδρώτα του λαού, τότε διαπράττει θηραμενισμό.

– Όταν έχει ταχθεί στη διακονία τής παιδείας και μεταφέρει από αβελτηρία ακρωτηριασμένη επιστήμη ή όταν συνειδητά επιχειρεί ΜΟΝΟΠΛΕΥΡΟ ΔΙΑΠΟΤΙΣΜΟ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΝ ή όταν με άλλες πράξεις ή παραλείψεις συμβάλλει σε τέτοιους σκοπούς, διαπράττει θηραμενισμό.

– Όταν συντελεί στη διάδοση οποιουδήποτε ΔΟΓΜΑΤΙΣΜΟΥ και συνακόλουθου φανατισμού, τότε μειώνει τη δυνατότητα ελεύθερης σκέψης και διαπράττει πολλαπλό το έγκλημα του θηραμενισμού.

– Όταν ως μέλος κάποιου συλλογικού Οργάνου δεν εκθέτει με παρρησία τις απόψεις που υπηρετούν το σύνολο, αλλά ό,τι φαίνεται αρεστό στην όποια Αυλή τής Κίρκης, τότε διαπράττει τον πιο ταπεινό θηραμενισμό.

Είναι πιθανό να επιτύχει αυτός πρόσκαιρες επιδαψιλεύσεις, άλλα έτσι συντελεί στη σήψη και στον μαρασμό. Μπορεί προς στιγμήν να ονομαστεί και «ΣΩΤΗΡΑΣ», αλλά είναι βέβαιο ότι θά ’ρθει και η ώρα των λογαριασμών. Είναι βέβαιο ότι θα τον ανταμείψει είτε κάποιος «φίλος» του με ΠΑΡΑΜΕΡΙΣΜΟ ή αποκεφαλισμό – έτσι έκαμε ο Κριτίας για τον Θηραμένη – είτε ο αδικημένος λαός με δικαιολογημένον ΧΛΕΥΑΣΜΟ.

ΣΗΜ. Το κείμενο τούτο πρωτοδημοσιεύτηκε στους «Νέους Καιρούς» τής Καρδίτσας (9-9-1981) και αναδημοσιεύεται σήμερα εδώ, για να προφυλαχτεί η τωρινή κοινωνία μας από τις σύγχρονες μορφές «Θηραμενισμού» και για να τιμηθεί και μεταθανατίως ο Φανούρης Κ. Βώρος (1933-2020) για τη μεγάλη προσφορά του στην Εκπαίδευση και στη γενική παιδεία τού λαού μας.

Ν.Κ.