Επιμέλεια του Φιλολόγου Νικολάου Κατοίκου
Αφορμή για τη δημοσίευση του σημερινού κειμένου υπήρξε η ανάγνωση σχετικού άρθρου της κ. Αριστέας Παπαλεξάνδρου στο περιοδικό «Νέα Ευθύνη» (τεύχος Ιαν.-Φεβρ. 2014). Ο Αρχίλοχος είναι ο πρώτος εκπρόσωπος της Ιαμβικής Ποίησης (ακολουθούν ο Σημωνίδης ο Αμοργίνος και ο Ιππώναξ ο Εφέσιος). Η Ιαμβική Ποίηση είναι είδος τής Λυρικής Ποίησης με σκωπτικό, χιουμοριστικό ή ψεκτικό χαρακτήρα. Ο Αρχίλογος «είναι ο πρώτος ποιητής στην ιστορία της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας που προβάλλει έντονα το Εγώ τού Ποιητή». Στα λίγα αποσπάσματα του έργου του που μας σώθηκαν, δίδει την εικόνα ενός ποιητή ασυμβίβαστου και αντισυμβατικού, ειρωνικού και χιουμορίστα. Η μετάφραση των αποσπασμάτων που παραθέτω, είναι της κ. Παπαλεξάνδρου, και τα αντίστοιχα σχόλια στο κάθε απόσπασμα, δικά της και δικά μου. Οι τίτλοι δικοί μου.
Ν.Κ.
Άλλα στοιχεία για τον Αρχίλοχο
(Από το βιβλίο «Σοφία και Παιδαγωγία», του Βασ. Αρβανίτη)
Ο Αρχίλοχος καταγόταν από την Πάρο. Ο πατέρας του ήταν ευγενής, ενώ η μητέρα του δούλη. Είναι ο «πατήρ τού σκωπτικού ιάμβου». Σατιρίζει ακόμη και τον εαυτό του. Εκτός από ιάμβους έγραψε ελεγείες (ποιήματα με θέματα πολεμικά, ερωτικά, ηθικά, φιλοσοφικά και γνωμικά), επιγράμματα και ύμνους. Είχε εκτιμηθεί πολύ ως λυρικός ποιητής στην Αρχαιότητα. Από παιδαγωγική άποψη θεωρήθηκε ισάξιος του Ομήρου και γι’ αυτό ονομά-στηκε «Όμηρος των ιάμβων». Όταν ασκεί κριτική σε πρόσωπα, γνώμες ή τάσεις, κρίνει ως εκπρόσωπος της κοινής γνώμης και ως διδάσκαλος των συμπολιτών του.
ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΛΟΧΟΥ ΣΕ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
1. Δεν σε παίρνω στα σοβαρά (92a, Εκδόσεις Diehl E.-Deutler R.)
Βλέπεις εκεί ψηλά τον βράχο αυτόν,
τον κακοτράχαλο και κοφτερό;
Σε αυτόν επάνω κάθομαι, παίρνοντας στο ελαφρό
εσένα και τις επιθέσεις σου.
ΣΧΟΛΙΑ: Αξιοποιώντας εδώ ο Αρχίλοχος τον γνωστό αισώπειο μύθο του αετού και της αλεπούς, γράφει επωδό, γεμάτη σαρκασμό. Όντως, όταν δεν κινδυνεύουμε, πολλές κουβέντες λέμε. «Εκ του ασφαλούς», κάνουμε τον παλληκαρά!
2. Μου αρκεί που γλύτωσα (6D.-Β.)
Κάποιος από τους Σαΐους
χαίρεται με την ασπίδα μου.
αυτήν που εγκατέλειψα
παρά τη θέλησή μου σ’ έναν θάμνο.
Όπλο στ’ αλήθεια αλάνθαστο.
Μου φτάνει όμως που γλύτωσα.
Τί με νοιάζει η ασπίδα εκείνη;
Να χαθεί. άλλη θα βρω καλύτερη και πάλι.
ΣΧΟΛΙΑ: Τον 8ο π.Χ. αιώνα τής επικής ποίησης ο ηρωισμός αποτελούσε σκοπό ζωής. Τώρα στην εποχή τού Αρχιλόχου (7ος π.Χ. αιώνας) ο εξ ανάγκης «ρίψασπις» δεν στιγματίζεται, διότι προέχει η ζωή τού ανθρώπου. Ασπίδα βρίσκεται και άλλη!
3. Χίλιοι εμείς σκοτώσαμε επτά! (61D.-Β.)
Επτά νεκρούς στο χώμα, που τους προφτάσαμε
Στο τρέξιμο, χίλιοι εμείς τους έχουμε σκοτώσει.
ΣΧΟΛΙΑ: Στο προηγούμενο απόσπασμα ο Αρχίλοχος αντιμετωπίζει πρακτικά την ήττα. Εδώ αυτοειρωνεύεται μια «νίκη» των δικών του, που ήταν χίλιοι και σκότωσαν μόνο επτά αντιπάλους-«αξιόλογο» κατόρθωμα!
4. Δεν ονειρεύομαι χρήματα ή αξιώματα (22D.-Β.)
Ούτε που νοιάζομαι για όλο τού Γύγη το χρυσάφι.
ούτε και που το ζήλεψα ποτέ. δεν δυσανασχετώ
με των θεών τα έργα, ούτε κι ορέγομαι οφίκια κι εξουσίες.
Είναι τόσο μακριά όλ’ αυτά απ’ τα δικά μου μάτια.
ΣΧΟΛΙΑ: Εδώ ο Αρχίλοχος εκφράζει τη μεγαλειώδη σοφία τής αυτάρκειας. Δεν τον συ-γκινούν τα πλούτη και η δόξα τών αξιωμάτων. Και «δεν τα βάζει» με τα έργα τών θεών.
5. Μέτρο στις χαρές και στις λύπες (67aD.-Β.)
Καρδιά μου, καρδιά μου, τσακισμένη
από πίκρες αγιάτρευτες,
σήκω και διώξε τούς εχθρούς,
τα στήθη σου προτάσσοντας στην κάθε τους ενέδρα.
μείνε σε μέρος ασφαλές, όμως όχι μακριά τους.
Και ούτε με τις νίκες σου να χαίρεσαι επιδεικτικά
ούτε όμως και σαν νικηθείς, στο σπίτι σου
να οδύρεσαι κλεισμένος.
αλλά, στην τελική, ούτε υπερβολικά
με τις αρχές να χαίρεσαι
ούτε και με τις λύπες να λυπάσαι.
Μάθε ποιος ρυθμός τον κόσμο κυβερνά.
ΣΧΟΛΙΑ: Στο απόσπασμα αυτό ο Αρχίλοχος καταγίνεται με το θέμα της αστάθειας των ανθρώπινων πραγμάτων (οι χαρές και οι λύπες απρόβλεπτα εναλλάσσονται). Μπορεί κανείς να νικήσει τους εχθρούς, μπορεί και να νικηθεί από αυτούς. Δεν χρειάζονται πανηγυρισμοί για τη νίκη και οδυρμοί για την ήττα. Μέτρο χρειάζεται και στις χαρές και στις λύπες.
6. Υποδουλώθηκα στους πόθους μου (104D.-Β.)
Ο δυστυχής, δούλος των πόθων έγινα.
ψυχή δεν έχω πια. και οι πόνοι οι σκληροί
με των θεών το θέλημα
τρυπούν ώς και τα κόκαλά μου.
ΣΧΟΛΙΑ: Η εκφραστική τόλμη τού Αρχίλοχου είναι μοναδική. Ο ίδιος είναι τόσο ελεύθερος, αλλά και τόσο εύθραυστος. τόσο δούλος τών πόθων του. δηλαδή, τραγικό άτομο. Και το ομολογεί αυτό, σαρκάζοντας την αδυναμία του. Η υποδούλωση στα πάθη φέρνει τη δίκαιη τιμωρία τών θεών.
7. Συχνά ξεχνάμε τούς νεκρούς (64D.-Β.)
Όταν κανείς πεθάνει, ούτε τον σέβονται στην πόλη
ούτε τον τιμούν. των ζωντανών εμείς οι ζωντανοί
την εύνοια κυνηγάμε. και βγαίνει πάντοτε
ο νεκρός όλο και πιο χαμένος.
ΣΧΟΛΙΑ: Εδώ ο Αρχίλοχος πικραίνεται που οι άνθρωποι ξεχνούν τους πεθαμένους και δεν τους τιμούν, όπως θα έπρεπε. Τιμούν μόνο τούς ζωντανούς, διότι επιδιώκουν την εύνοιά τους. Έτσι, οι νεκροί αδικούνται. Το απόσπασμα αυτό θα μπορούσε να διαβαστεί και ως ύμνος στη ζωή.
Ακολουθήστε το tameteora.gr στο Google News!
